عشق از نظر مولانا

ماخذ: میناگر عشق

قسمت چهارم و اخیر:

عشق مجازی یا صوری پلی است به سوی عشق حقیقی یا معنوی

         چند بازى عشق با نقش سبو؟            بگذر از نقش سبو رو آب جو

         صورتش ديدى ز معنى غافلى            از صدف درى گزين گر عاقلى‏

                                                                                    (دفتردوم1022-1021)

عاشقی گر زین سر و گر زآن سر است          عاقبت ما را بدان سر رهبر است

                                                                                                 (دفتراول111)

                                  *از معشوق مجازی بگذر*

    چون زرى با اصل رفت و مس بماند            طبع سير آمد طلاق او براند

             از زر اندود صفاتش پا بكش            از جهالت قلب را كم گوى خوش‏

      كان خوشى در قلبها عاريتى است            زير زينت مايه‏ى بى‏زينتى است‏

       زر ز روى قلب در كان مى‏رود            سوى آن كان رو تو هم كان مى‏رود

             نور از ديوار تا خور مى‏رود            تو بدان خور رو كه در خور مى‏رود

   زين سپس بستان تو آب از آسمان            چون نديدى تو وفا در ناودان‏

                                                                                       (دفترسوم560-555)

ادامه مطلب

عشق از نظر مولانا

گرفته شده از میناگر عشق

قسمت سوم

*عشق، برتر از کفر و ایمان *

نه کفر، وصف حق قرار گیرد نه ایمان(به معنی مصطلح، چرا که از جمله اسماءالله اسم مؤمن است منتهی به معنی امان دهنده نه گرونده.) اما عشق وصف حق قرار گیرد. از این رو مرتبة عشق بالاتر از کفر و ایمان است.

    ز انكه عاشق در دم نقد است مست            لاجرم از كفر و ايمان برتر است

  كفر و ايمان هر دو خود دربان اوست            كاوست مغز و كفر و دين او را دو پوست                                                                  (دفترچهارم3281-3280)‏

کفر و ایمان نیست آنجایی که اوست       زانکه او مغزست وین دو رنگ و پوست                                                                                 (دفتردوم3322)

ادامه مطلب

عشق از نظر مولانا

ماخذ میناگر عشق

قسمت دوم

                                   *عشق، قهار است*

مولانا قهار بودن عشق را بدین معنی تفسیر کرده که عشق جز با خلوص و صفا درنمی سازد. از این رو عشق با خودبینی و تلوّن و رسوم و آثار اضافی کار نمی آید و اسقاط و اضافات می کند.

   عشق قهار است و من مقهور عشق            چون شكر شيرين شدم از شور عشق‏

         برگ كاهم پيش تو اى تند باد            من چه دانم كه كجا خواهم فتاد

                                                                                  (دفترششم903-902)

          عاشقان، در سیل تند افتاده اند     بر قضای عشق، دل بنهاده اند؟

                                                                                                          (دفترششم910)

          عشق از اوّل، چرا خونی بود؟               تا گریزد آنکه بیرونی بود

                                                                                           (دفتر سوم4751)

         اين نشان آن بود كان ملك و جاه            كه همى‏جويى بيابى از اله‏

           آن كه مى‏گريى به شبهاى دراز            و انكه مى‏سوزى سحرگه در نياز

         آن كه بى‏آن روز تو تاريك شد            همچو دوكى گردنت باريك شد

  و آن چه دادى هر چه دارى در زكات            چون زكات پاك بازان رختهات‏

         رختها دادى و خواب و رنگ رو            سر فدا كردى و گشتى همچو مو

         چند در آتش نشستى همچو عود            چند پيش تيغ رفتى همچو خود

         زين چنين بى‏چارگيها صد هزار            خوى عشاق است و نايد در شمار

                                                                                                (دفتردوم1686-1680)

 

ادامه مطلب

عشق از نظر مولانا

ماخذ: مینا گر عشق

بخش اول:

عشق از مسائل بنیادین عرفان و تصوّف اسلامی است، چندان که بدون در نظر گرفتن آن، عرفان و حکمت متعالیه قابل فهم نیست. البته عشق از مقولاتی است که تعریفش به ذات، نامیسّر است و کنهش در غایت خفا و پوشیدگی است. شاید تمثیل پیل در تاریکی بهترین و رساترین تمثیل برای اختفای حقیقت عشق باشد.«آن یکی دالش لقب داد، این الف»

«عشق» از مصدر عشق (=چسبیدن و التصاق) است. به گیاه پیچک(=لبلاب) عشقه گویند زیرا بر تنة درخت می پیچد و بالا می رود و آن را خشک می کند.

و این تمثیل حالت عشق است که بر هر دلی عارض شود احوال طبیعی او را محو می کند. حکیمان و فیلسوفان و طبیبان و روانشناسان در ماهیت عشق اختلاف کرده اند. افلاطون گوید: عشق، واسطة انسان ها و خدایان است و فاصلة آنها را پر می کند. و اخوان الصفا آراء مختلف اندیشوران را پیرامون عشق در رسائل خود آورده اند که علاقمندان می توانند بدان رجوع کنند.

عشق از بنیادین ترین مبانی مکتب عرفانی مولاناست. و حتی بهتر است بگوییم که عشق، کلید رمز احوال و افکار و آثار مولاناست.مثنوی او با عشق آغاز می شود و به عشق پایان می یابد. هر چند که پایان مثنوی را نیز پایانی نیست همچنانکه آغاز آن را نیز آغازی نیست.« همچو فکر عاشقان بی پا و سر» و اصو لاً همین عشق بود که مولانا را به سوی شعر و شاعری انگیخت. چنانکه در تذکره ها و تراجم احوال آمده است که او شعر را در آستانة چهل سالگی آغاز کرد، آن هم به سبب دگردیسی روانی و استحالة شخصیتی که از برخوردش با شمس حاصل آمد.«شیخ مفتی ز عشق شاعر شد» اما شیوة او در سرایش اشعار، بداهت بود نه رویّت.بدین معنی که اشعار از او دفعتاً برمی جوشید و در قالب الفاظ و واژگان می نشست نه آنکه به تصنّع و تروّی افکار و درنگ در اسالیب شعری شاعران، ابیاتی فراهم آرد.«خون چو می جوشد منش از شعر رنگی می دهم»

 

ادامه مطلب

مرگ

قسمت دوم و اخیر:

گرفته شده از: میناگر عشق

                                       *حکمت مرگ*

هرگاه روح به کمال تجرّد خود رسد، میل به علم دیگر کند. به عبارتی دیگر تعلّق روح به بدن برای نیل به مقامات و مراتب عالیه است و این آویزش از نوع آویزش تدبیری و تکمیلی است. مولانا حکمت مرگ را از زبان بلال حبشی چنین بازمی گوید:

‏ من چو آدم بودم اول حبس كرب            پر شد اكنون نسل جانم شرق و غرب‏

   من گدا بودم در اين خانه‏ى چو چاه            شاه گشتم، قصر بايد بهر شاه‏

 قصرها خود مر شهان را مانس است            مرده را خانه و مكان گورى بس است‏

             انبيا را تنگ آمد اين جهان            چون شهان رفتند اندر لا مكان‏

         مردگان را اين جهان بنمود فر            ظاهرش زفت و به معنى تنگ بر

گر نبودى تنگ اين افغان ز چيست؟            چون دو تا شد هر كه در وى بيش زيست؟‏

   در زمان خواب چون آزاد شد            ز آن مكان بنگر كه جان چون شاد شد؟

         ظالم از ظلم طبيعت باز رست            مرد زندانى ز فكر حبس جست‏

         اين زمين و آسمان بس فراخ            سخت تنگ آمد به هنگام مناخ‏

     چشم بند آمد فراخ و سخت تنگ            خنده‏ى او گريه فخرش جمله ننگ‏

                                                                                                       (دفترسوم3544- 3535)

ادامه مطلب

مرگ

گرفته شده: مینا گر عشق

قسمت اول:

مولانا نیز همچون دیگر اولیای الهی و حکمای ربانی، مرگ را دو نوع می داند. یکی مرگ اختیاری و دیگر مرگ اجباری. مراد از مرگ اختیاری این است که آدمی با برنامه های الهی و عرفانی بر خودبینی و انانیت خود چیره آید و دیو نفس را به زنجیر عقل و ایمان درکشد و مالاً به تهذیب درون و صفای باطن رسد.حدیث معروف مُوتُوا قَبلَ اَن تَمُوتُوا «بمیرید پیش از آنکه بمیرید» ناظر بدین مرگ است.عرفا این مرگ را قیامت صغری و قیامت وسطی گویند از آنرو که آدمی از حیات تیرة نفسانی می میرد.

         عاشقان را هر زمانى مردنى است            مردن عشاق خود يك نوع نيست‏

     او دو صد جان دارد از جان هدى            و آن دو صد را مى‏كند هر دم فدى‏

              هر يكى جان را ستاند ده بها            از نبى خوان عشرة أمثالها

         گر بريزد خون من آن دوست رو            پاى كوبان جان بر افشانم بر او

آزمودم مرگ من در زندگى است            چون رهم زين زندگى پايندگى است‏

                 اقتلوني اقتلوني يا ثقات            إن في قتلي حياتا في حيات‏

                                                                                                         (دفترسوم3839-3834)

 

ادامه مطلب

محمد بن عبدالله و جلال الدین رومی

سخنرانی دکتر عبدالکریم سروش در دانشگاه بیرمنگهام

به نام خداوند
اکنون که ما قرآن می خوانیم و پیام حضرت حق به پیامبر اسلام را می شنویم که به پیامبر فرمان داد که اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ ، بخوان به نام خداوند. و کسب آگاهی می کنیم و می خواهیم که پیرو آن بزرگوار باشیم که پیامبر آگاهی و پیامبر قرائت بود. خواندن را و فهمیدن را به امت خود تعلیم می داد، این خواندن و فهمیدن مسئولیت آور هم هست. فقط خواندنی نیست که آدم ذهن را پر کند و معلومات را انبار کند و از آن ها بهره ای نبرد. خواندنی نیست که انسان علامه شود و کوس علامه بودن بزند و دیگران را به احترام گذاشتن به خویشتن دعوت کند. این خواندنی است که به دنبال آن عمل باید بیاید.

بار درخت علم ندانم به جز عمل
با علم اگر عمل نکنی شاخ بی بری
از من بگوی عالم تفسیر گوی را
گر در عمل نکوشی نادان مفسری
علم آدمیت است و جوانمردی و ادب
ور نه ددی به صورت انسان مصوری (سعدی)

 

ادامه مطلب

عطای خداوند و قابلیت مخلوقات

ماخذ: میناگر عشق

«داد او را قابلیت ،شرط نیست».این مطلب را می توان از سه منظر تفسیر کرد.نخست آنکه این اصل ، ناظر است به پیش از آفرینش جهان، زیرا جهانی وجود نداشت که استعداد و قابلیتی داشته باشد.کانَ اللّهُ وَ لَم یَکُن مَعَه شَیٌ.چرا که قابلیت داشتن، متفرّع بر وجود داشتن است.که به اصطلاح از مصادیق «سالبه به انتفاء موضوع»است.دوم آنکه این اصل ناظر است به امور تکوینی، به طوری که موجودات در نوع استعداد و قابلیت ها متفاوت آفریده شده اند. مثلاً برخی از مناطق، خشک است و برخی آبخیز، منطقه ای سردسیر است و...و در افراد انسانی تفاوتهایی نیز دیده می شود.سوم آنکه در امر سلوک و کلّاً هدایت بشری،گاه جذبه ای از بارگاه الهی در می رسد و فردی را در می رباید و در طرفةالعینی او را به مقامی می رساندکه در حالت طبیعی برای نیل بدان مقام باید سالها زحمت و ریاضت کشید. این مورد نیز دارای نمونه های عینی و تاریخی متعددی است. البته به تصریح خود مولانا سلوک با بُراقِ جذبةالله از نوادر اتفاقات است، زیرا روال عادی سیر و سلوک بر پایه ی سعی و تلاش سالک بنیاد شده است و بدیهی است که سعی سالک، خود نوعی کسب قابلیت است. در این باب رجوع شود به مبحث«سلوک و منازل آن»، بخش« وصال و انواع آن».

ادامه مطلب

مولوی و تجربه سکوت

نویسنده: آرش نراقی

(۱)

حقیقت قدسی از ورای سکوت می تراود. قرآن در بیان داستان زندگی زکریا سکوت را نشانه ای از سوی خداوند می شمارد: قال ربّ اجعل لی آیة قال آیتک الّا تکلّم الناس ثلاث لیال سویّاً ... (مریم، ۱۰-۱۱). مولانا در اشاره به همین آیات است که می گوید:

زان نشان هم زکریّا را بگفت                   که نیابی تا سه روز اصلاً بگفت
تا سه شب خامش کن از نیک و بدت          این نشان باشد که یحیی آیدت
دم مزن سه روز اندرگفت و گو                کین سکوتت آیت مقصود تو
هین میاور این نشان را تو بگفت               وین سخن را دار اندر دل نهفت

                                                                                         (مثنوی، ۲/ ۱۶۷۸~)

پاره ای از مفسران گفته اند که آن سکوت خود نشانه خداوند بود، و پاره ای دیگر گفته اند که نشانه خداوند بواسطه آن سکوت بر زکریّا آشکار گردید. در هرحال، عارف در دل داستان زکریّا راز سکوت و نقش کارساز آن را در طریق معنا می خواند.
 
مولانا با ادب سکوت هم در مقام طریقت و هم در مقام حقیقت نیک آشنا بود. او خود اهل سکوت ورزی بود، و نهایتاً سیمای حقیقت انفسی را در ماورای پرده سکوت به تماشا نشست. اما تجربه سالها مراقبه احوال باطن و طی مراتب سلوک به وی آموخت که سکوت از جنس واحد نیست، و سالک طریق باید در زندگی معنوی خود مراتب گوناگون سکوت را بیازماید و از سر بگذراند. در این نوشتار مایلم به اختصار تجربه مولانا را از مراتب سکوت و نقش آن در زندگی معنوی سالک طریق به اختصار بررسی کنم.

 

ادامه مطلب

ظهور و خفای حق

ماخذ: میناگر عشق 

عرفا می گویند ذات اقدس الهی از حیث تحقق و ثبوت،از هر چیز ، ظاهر تر است و اما از حیث حقیقت و کنه،از همه موجودات مخفی تر است.پس توان گفت که از عجایب شؤون الهی آن است که حضرت حق ، در عین ظهور ،مخفی است و در عین خفا، ظاهر است.ازاین روست که در آیه 3 سوره ی حدید، خداوند به اسم باطن و ظاهر توصیف شده است.

            *حق تعالی از همه هستی،آشکارتر است*

         حق پديد است از ميان ديگران            همچو ماه اندر ميان اختران

                                                                                               (دفتر اول 1400)  

                       

                       *حق تعالی از همه ی موجودات پنهان تر است*

             در وجود از سر حق و ذات او            دورتر از فهم و استبصار كو

                                                                                                   (دفتر سوم 3652)

 

                        *نهان بودن حق تعالی از شدت ظهور اوست*

     چيست پرده پيش روى آفتاب            جز فزونى شعشعه و تيزى تاب‏

 پرده‏ى خورشيد هم نور رب است            بى‏نصيب از وى خفاش است و شب است                                                                                     (دفتر ششم1205-1204)

جان ز پيدايى و نزديكى است گم            چون شكم پر آب و لب خشكى چو خم                                                                                                         (دفتر اول1120)

         مى‏رود بى‏روى پوش اين آفتاب            فرط نور اوست رويش را نقاب

                                                                                                            (دفتر ششم691)

 

مولوی و مذهب عشق

^{نویسنده: آرش نراقی}

^{مترجم: محمّد امین ادیبی}

مثنوی، شاهکار مولوی، با حکایت یک نی آغاز می‌شود. نی‌ای که تا حدی نماد روح آدمی‌ست و نوای غم‌بار آن طنینِ دردی‌ست پنهان، در دل هر انسانِ از اصلِ خویش دورمانده‌ای.

ادامه مطلب

خداوند و علل و اسباب

گرفته شده از مینا گر عشق

یکی از موضوعات بحث انگیز مثنوی این است که آیا مولانا به نظام علّیت و سببیّت در جهان هستی باور دارد یا خیر؟ برخی او را از مخالفان علیّت به شمار آورده اند و برای اثبات نظر خود به ابیاتی چند از مثنوی خصوصاً ابیات ذیل استناد جسته اند.

         انبيا در قطع اسباب آمدند            معجزات خويش بر كيوان زدند

                                                                                                 (دفتر سوم 2517)

      جمله قرآن هست در قطع سبب            عز درويش و هلاك بو لهب

                                                                                                    (دفتر سوم 2520)

    همچنين ز آغاز قرآن تا تمام            رفض اسباب است و علت و السلام

                                                                                                    (دفتر سوم 2525)

البته از ابیات یاد شده نمی توان مخالفت مولانا را با اصل علّیت و سببیّت استنبات کرد بل بر عکس ، ابیات مذکور بیانگر اصل سببیّت است ، زیرا  اگر علل و اسبابی در کار نباشد، دیگر قطع اسباب  و رفض علل مفهومی نخواهد داشت .

به دیگر سخن ابتدا باید علل و اسبابی بر جهان هستی حاکم باشد تا پیامبران و قرآن کریم به رفض و گسستن آن بپردازند. حق این است که مولانا به دستگاه سببیّت جهان هستی باور دارد و خود می گوید: من نیز می دان گه مثلاً اگر سنگ چخماق را بر آهن بکوبی ، شراره ی آتش از آن بر می جهد.این نشان می دهد که قوانینی در جهان برقرار است اما باید دقت داشت که تنها علل و اسباب ظاهری در کار نیست .بل علل و اسباب ناپیدا و در عین حال بالاتر و نیرومندتری در جهان حاکم است .بنابراین علل و اسباب ظاهری تا بدانجا بر کار است که علل و اسباب ناپیدای هستی گام پیش ننهاده است.اما همین که آن علل و اسباب، دست می جنباند، علل و اسباب ظاهری از اثر می افتد.و اصولاً یکی از مقاصد مولانا از بحث معجزات و کرامات انبیا و اولیا تبیین همین مطلب است که مذکور افتاد. مولانا در تضاعیف این گفتارها هشدار می دهد که مبادا علل و اسباب ظاهر،پرده ی پندار آدمی گردد و او را از سفر به دگر سوی جهان بازدارد . جهت ایضاح بیشتر، این سخن نیز بایسته می نماید که غالب سخنان مولانا در مقام عاشقی و نفی غیریت در بیان آمده است.کسی که در این مقام به هستی در می نگرد جز حضرت معشوق و مسبّب الاسباب چیز دیگری نمی بیند و به اصطلاح حکمای متألّه در این افق اعلی، علیّت به تشأّن باز می گردد، بدین معنی که در آن مرتبه ی والا، همه ی جهان از ذرّه تا کهکشان به آینه ای تبدیل می شوند که عاشق، تنها جمال یار را در آن بیند و لا غیر.

         بهر ديده روشنان يزدان فرد            شش جهت را مظهر آيات كرد

         تا به هر حيوان و نامى كه نگرند            از رياض حسن ربانى چرند

                     بهر اين فرمود با آن اسپه او            حيث وليتم فثم وجهه‏

         از قدح گر در عطش آبى خوريد            در درون آب حق را ناظريد

       آنكه عاشق نيست او در آب در            صورت خود بيند اى صاحب بصر

        صورت عاشق چو فانى شد در او            پس در آب اكنون كه را بنيد بگو

              حسن حق بيند اندر روى حور            همچو مه در آب از صنع غيور

                                                                                                  (دفتر ششم 3645-3640)

بنابراین تعبیرات عاشقانه و مجذوبانه ی مولانا را نمی توان با قواعد خشک کلامی به سنجش آورد.

 

                        كل شى‏ء قاله غير المفيق            إن تكلف أو تصلف لا يليق

                                                                                                                 (دفتر اول 129)

 

 

                         *عقیده به علل اسباب طبیعی و ماوراءالطبیعی*

به توضیح ابتدای این مبحث رجوع شود.

    سنگ بر آهن زنى بيرون جهد            هم به امر حق قدم بيرون نهد

آهن و سنگ ستم بر هم مزن            كاين دو مى‏زايند همچون مرد و زن‏

سنگ و آهن خود سبب آمد و ليك            تو به بالاتر نگر اى مرد نيك‏

كاين سبب را آن سبب آورد پيش            بى‏سبب كى شد سبب هرگز ز خويش‏

      و آن سببها كانبيا را رهبر است            آن سببها زين سببها برتر است‏

اين سبب را آن سبب عامل كند            باز گاهى بى‏بر و عاطل كند

اين سبب را محرم آمد عقلها            و آن سببها راست محرم انبيا

اين سبب چه بود به تازى گو رسن            اندر اين چه اين رسن آمد به فن‏

گردش چرخه رسن را علت است            چرخه گردان را نديدن زلت است‏

اين رسنهاى سببها در جهان            هان و هان زين چرخ سر گردان مدان‏

تا نمانى صفر و سر گردان چو چرخ            تا نسوزى تو ز بى‏مغزى چو مرخ‏

                                                                                             (دفتر اول850-840)

            اين جهان و آن جهان زايد ابد            هر سبب مادر اثر از وى ولد

              چون اثر زاييد آن هم شد سبب            تا بزايد او اثرهاى عجب‏

         اين سببها نسل بر نسل است ليك            ديده‏اى بايد منور نيك نيك

                                                                                                (دفتر دوم1002-1000)

 

         چشم بر اسباب از چه دوختيم            گر ز خوش چشمان كرشم آموختيم‏

            هست بر اسباب اسبابى دگر            در سبب منگر در آن افكن نظر

             انبيا در قطع اسباب آمدند            معجزات خويش بر كيوان زدند

             بى‏سبب مر بحر را بشكافتند            بى‏زراعت چاش گندم يافتند

         ريگها هم آرد شد از سعيشان            پشم بز ابريشم آمد كش كشان‏

         جمله قرآن هست در قطع سبب            عز درويش و هلاك بو لهب‏

             مرغ بابيلى دو سه سنگ افكند            لشكر زفت حبش را بشكند

             پيل را سوراخ سوراخ افكند            سنگ مرغى كاو به بالا پر زند

              دم گاو كشته بر مقتول زن            تا شود زنده همان دم در كفن‏

 حلق ببريده جهد از جاى خويش            خون خود جويد ز خون پالاى خويش‏

      همچنين ز آغاز قرآن تا تمام            رفض اسباب است و علت و السلام

                                                                                               (دفتر سوم2525- 2515)

 

                     *فعل خدا، محدود به علل و اسباب نیست*

                  چار طبع و علت اولى نى‏ام            در تصرف دايما من باقى‏ام‏

          كار من بى‏علت است و مستقيم            هست تقديرم نه علت اى سقيم‏

          عادت خود را بگردانم به وقت            اين غبار از پيش بنشانم به وقت‏

         بحر را گويم كه هين پر نار شو            گويم آتش را كه رو گلزار شو

      كوه را گويم سبك شو همچو پشم            چرخ را گويم فرو در پيش چشم‏

        گويم اى خورشيد مقرون شو به ماه            هر دو را سازم چو دو ابر سياه‏

 چشمه‏ى خورشيد را سازيم خشك            چشمه‏ى خون را به فن سازيم مشك‏

                   آفتاب و مه چو دو گاو سياه            يوغ بر گردن ببنددشان اله‏

                                                                                                     (دفتر دوم1632- 1625)

         كه سببها نيست حاجت مر مرا            آن سبب بهر حجاب است و غطا

               تا طبيعى خويش بر دارو زند            تا منجم رو به استاره كند

                تا منافق از حريصى بامداد            سوى بازار آيد از بيم كساد

                                                                                         (دفتر چهارم 3603-3601)

   اين زمين و سختيان پرده‏ست و بس            اصل روزى از خدا دان هر نفس‏

         چون بكارى در زمين اصل كار            تا برويد هر يكى را صد هزار

         گيرم اكنون تخم را گر كاشتى            در زمينى كه سبب پنداشتى‏

 چون دو سه سال آن نرويد چون كنى            جز كه در لابه و دعا كف در زنى‏

         دست بر سر مى‏زنى پيش اله            دست و سر بر دادن رزقش گواه‏

    تا بدانى اصل اصل رزق اوست            تا همو را جويد آن كه رزق جوست

                                                                                           (دفتر پنجم 1495-1490)

     بى‏سبب گر عز به ما موصول نيست            قدرت از عزل سبب معزول نيست‏

                 اى گرفتار سبب بيرون مپر            ليك عزل آن مسبب ظن مبر

              هر چه خواهد آن مسبب آورد            قدرت مطلق سببها بر درد

                ليك اغلب بر سبب راند نفاذ            تا بداند طالبى جستن مراد

         چون سبب نبود چه ره جويد مريد            پس سبب در راه مى‏بايد پديد

         اين سببها بر نظرها پرده‏هاست            كه نه هر ديدار صنعش را سزاست‏

                                                                                                 (دفتر پنجم1551-1546)

 

                  كار بى‏علت مبرا از علل            مستمر و مستقر است از ازل‏

             در كمال صنع پاك مستحث            علت حادث چه گنجد يا حدث‏

 سر اب چه بود اب ما صنع اوست            صنع مغز است و اب صورت چو پوست                                                                                   (دفتر پنجم1931- 1929)

اين سبب همچون طبيب است و عليل            اين سبب همچون چراغ است و فتيل‏

         شب چراغت را فتيل نو بتاب            پاك دان زينها چراغ آفتاب‏

 رو تو كهگل ساز بهر سقف خان            سقف گردون را ز كهگل پاك دان

                                                                                                (دفتر دوم1847- 1845 )

        بى‏ز دستى دستها بافد همى            جان جان سازد مصور آدمى‏

  آن چنانك اندر دل از هجر و وصال            مى‏شود بافيده گوناگون خيال‏

                                                                                              (دفتر ششم3716- 3715)

 

                 *مسبّب الاسباب،حاکم بر علل و اسباب است*

 

      بر سر خرمن به وقت انتقاد            نه كه فلاحان ز حق جويند باد

               تا جدا گردد ز گندم كاهها            تا به انبارى رود يا چاهها

              چون بماند دير آن باد وزان            جمله را بينى به حق لابه‏كنان‏

            همچنين در طلق آن باد ولاد            گر نيايد بانگ درد آيد كه داد

      گر نمى‏دانند كش راننده اوست            باد را پس كردن زارى چه خوست‏

         اهل كشتى همچنين جوياى باد            جمله خواهانش از آن رب العباد

         همچنين در درد دندانها ز باد            دفع مى‏خواهى به سوز و اعتقاد

              از خدا لابه‏كنان آن جنديان            كه بده باد ظفر اى كامران‏

        رقعه‏ى تعويذ مى‏خواهند نيز            در شكنجه‏ى طلق زن از هر عزيز

           پس همه دانسته‏اند آن را يقين            كه فرستد باد رب العالمين‏

         پس يقين در عقل هر داننده هست            اينكه با جنبنده جنباننده هست‏

                  گر تو او را مى‏نبينى در نظر            فهم كن آن را به اظهار اثر

           تن به جان جنبد نمى‏بينى تو جان            ليك از جنبيدن تن جان بدان

                                                                                                   (دفتر چهارم155-143)

 

                        

                        *از سبب باید به سوی مسبّب الاسباب توجه کرد*

         مكر آن فارس چو انگيزيد گرد            آن غبارت ز استغاثت دور كرد

         سوى فارس رو مرو سوى غبار            ور نه بر تو كوبد آن مكر سوار

                                                                                                (دفتر سوم384-383)

مولانا همین معنا را در مطاوی حکایت کاروانی تشنه که به تصرف باطنی حضرت ختمی مرتبت(ص) از یک مشک آب سیراب شدند بسط می دهد:

 

     مشك خود رو پوش بود و موج فضل            مى‏رسيد از امر او از بحر اصل‏

         آب از جوشش همى‏گردد هوا            و آن هوا گردد ز سردى آبها

         بلكه بى‏اسباب و بيرون زين حكم            آب رويانيد تكوين از عدم‏

         تو ز طفلى چون سببها ديده‏اى            در سبب از جهل بر چفسيده‏اى‏

                 با سببها از مسبب غافلى            سوى اين رو پوشها ز آن مايلى‏

                 چون سببها رفت بر سر مى‏زنى            ربنا و ربناها مى‏كنى‏

         رب مى‏گويد برو سوى سبب            چون ز صنعم ياد كردى اى عجب‏

         گفت زين پس من ترا بينم همه            ننگرم سوى سبب و آن دمدمه

                                                                                              (دفتر سوم3157-3150)

         از ستاره ديده تصريف هوا            ناخوشت آيد إذا النجم هوى‏

         خود موثرتر نباشد مه ز نان            اى بسا نان كه ببرد عرق جان‏

         خود موثرتر نباشد زهره ز آب            اى بسا آبا كه كرد او تن خراب‏

    مهر آن در جان تست و پند دوست            مى‏زند بر گوش تو بيرون پوست‏

                                                                                                       (دفتر ششم101- 98)

                    

   *چاره سازی های خداوند*

 

     كون پر چاره ست و هيچت چاره نى            تا كه نگشايد خدايت روزنى‏

      گر چه تو هستى كنون غافل از آن            وقت حاجت حق كند آن را عيان‏

             گفت پيغمبر كه يزدان مجيد            از پى هر درد درمان آفريد

         ليك ز آن درمان نبينى رنگ و بو            بهر درد خويش بى‏فرمان او

     چشم را اى چاره جو در لامكان            هين بنه چون چشم كشته سوى جان‏

                                                                                                       (دفتر دوم 686-682)

 

               *روشن بینان، مبهوت علل و اسباب نمی شوند*

      گفت يزدان آن كه باشد اصل دان            پس ترا كى بيند او اندر ميان‏

   گر چه خويش از عامه پنهان كرده‏اى            پيش روشن ديده‏گان هم پرده‏اى‏

                                                                                                     (دفتر پنجم1711-1710)

 

تجلی

گرفته شده از میناگر عشق

تجلی در لغت به معنی آشکار شدن و روشن شدن است و در اصطلاح صوفیه و عرفا عبارت از ظهور شمس حقیقت است در آیات و مظاهر هستی اصولا جهان بینی مولانا همچون سایر عرفای عظام ،جهان بینی تجلی است ،چرا که آنان ظهور عالم هستی را نتیجه تجلی خداوند دانند.هم از اینروست که عرفا و حکمای متاله حضرت حق را «فاعل بالتجلی»دانند،چنانکه گویند دلالت مخلوقات بر حضرت حق،دلالت معمولی و از نوع دلالت معلول بر علت نیست ،بل دلالت مخلوقات جنبه ی«آیینه یی»دارد.یعنی مخلوقات عین ظهور ذات حق تعالی هستند.پس نزاع عرفا و متشرعه (به قول مرحوم حاج آقا رحیم ارباب اصفهانی)بر سر یک «از » است. عارف می گوید عالم ،همه اوست.اما متشرع می گوید عالم از اوست.

                             * جهان هستی ،تجلیگاه حضرت حق است*

عقل پنهان است و ظاهر عالمى            صورت ما موج يا از وى نمى‏       

                                                                                               (دفتر اول 1112)              

  شش جهت عالم همه اكرام اوست            هر طرف كه بنگرى اعلام اوست

                                                                                                (دفتر سوم3108) 

  خلق را چون آب دان صاف و زلال            اندر آن تابان صفات ذو الجلال           

                                                                                                  (دفتر ششم3172)

  بهر ديده روشنان يزدان فرد            شش جهت را مظهر آيات كرد

 

  تا به هر حيوان و نامى كه نگرند            از رياض حسن ربانى چرند

                                                                                    (دفتر ششم 3641-3640)

  اى عجب چون مى‏نبيند اين سپاه            عالمى پر آفتاب چاشتگاه

                                                                                       (دفتر سوم 1108)

  آن جمال و قدرت و فضل و هنر            ز آفتاب حسن كرد اين سو سفر

    باز مى‏گردند چون استارها            نور آن خورشيد زين ديوارها

   پرتو خورشيد شد وا جايگاه            ماند هر ديوار تاريك و سياه‏

 آن كه كرد او در رخ خوبانت دنگ            نور خورشيد است از شيشه‏ى سه رنگ‏

   شيشه‏هاى رنگ رنگ آن نور را            مى‏نمايند اين چنين رنگين به ما

                                                                                                (دفترپنجم989-985)

   گه گه آن بى‏صورت از كتم عدم            مر صور را رو نمايد از كرم‏

    تا مدد گيرد از او هر صورتى            از كمال و از جمال و قدرتى

                                                                                    (دفتر ششم3744-3743)        

 *تجلی حضرت حق،عالم هستی را در ظهور آورد*

مولانا با استناد مکرر به حدیث کنز،جهان هستی را نتیجه تجلی خداوند می داند.

    قطره‏اى از دجله‏ى خوبى اوست            كان نمى‏گنجد ز پرى زير پوست‏

    گنج مخفى بد ز پرى چاك كرد            خاك را تابان تر از افلاك كرد

    گنج مخفى بد ز پرى جوش كرد            خاك را سلطان اطلس پوش كرد

                                                                                          (دفتر اول2863-2861)

         بهر اظهار است اين خلق جهان            تا نماند گنج حكمتها نهان‏

         كنت كنزا گفت مخفيا شنو            جوهر خود گم مكن اظهار شو

                                                                                        (دفتر چهارم3029-3028)

         چون مراد و حكم يزدان غفور            بود در قدمت تجلى و ظهور

         بى‏ز ضدى ضد را نتوان نمود            و آن شه بى‏مثل را ضدى نبود

حكمت در إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً

         پس خليفه ساخت صاحب سينه‏اى            تا بود شاهيش را آيينه‏اى

                                                                                                (دفتر ششم2153-2151)

 فاعل مطلق يقين بى‏صورت است            صورت اندر دست او چون آلت است‏

          گه گه آن بى‏صورت از كتم عدم            مر صور را رو نمايد از كرم‏

           تا مدد گيرد از او هر صورتى            از كمال و از جمال و قدرتى

                                                                                       (‏دفتر ششم3744-3742)

 آن چه گل را گفت حق خندانش كرد            با دل من گفت و صد چندانش كرد

 آن چه زد بر سرو و قدش راست كرد            و انچه از وى نرگس و نسرين بخورد

  آن چه نى را كرد شيرين جان و دل            و انچه خاكى يافت زو نقش چگل‏

         آن چه ابرو را چنان طرار ساخت            چهره را گلگونه و گلنار ساخت‏

         مر زبان را داد صد افسون‏گرى            و انكه كان را داد زر جعفرى‏

         چون در زرادخانه باز شد            غمزه‏هاى چشم تير انداز شد

         بر دلم زد تير و سوداييم كرد            عاشق شكر و شكر خاييم كرد

    عاشق آنم كه هر آن آن اوست            عقل و جان جاندار يك مرجان اوست

                                                                                                (دفتر سوم4136-4129)

      گر چه فرد است او اثر دارد هزار            اين يكى را نام شايد بى‏شمار

       آن يكى شخص ترا باشد پدر            در حق شخصى دگر باشد پسر

         در حق ديگر بود قهر و عدو            در حق ديگر بود لطف و نكو

     صد هزاران نام و او يك آدمى            صاحب هر وصفش از وصفى عمى‏

 هر كه جويد نام اگر صاحب ثقه است            همچو تو نوميد و اندر تفرقه است‏

                                                                                                (دفتر دوم3677-3673)

گفت در گوش گل و خندانش كرد            گفت با سنگ و عقيق كانش كرد

گفت با جسم آيتى تا جان شد او            گفت با خورشيد تا رخشان شد او

باز در گوشش دمد نكته‏ى مخوف            در رخ خورشيد افتد صد كسوف‏

تا به گوش ابر آن گويا چه خواند            كاو چو مشك از ديده‏ى خود اشك راند

تا به گوش خاك حق چه خوانده است            كاو مراقب گشت و خامش مانده است                                                                         (دفتر اول1455-1451)

      در اثر افزون شد و در ذات نى            ذات را افزونى و آفات نى‏

     حق ز ايجاد جهان افزون نشد            آن چه اول آن نبود اكنون نشد

  ليك افزون گشت اثر ز ايجاد خلق            در ميان اين دو افزونى است فرق‏

         هست افزونى اثر اظهار او            تا پديد آيد صفات و كار او

         هست افزونى هر ذاتى دليل            كاو بود حادث به علتها عليل‏

                                                                                          (دفتر چهارم 1669-1665)

                           * دفع یک توهم درباره ی تجلی حق*

در آغاز مبحث تجلی حق این نکته گفته آمد که خداوند در مظاهر و موجودات ظهورمی کند.چنانکه اسم ظاهر مقتضی ظهور حق در جهان هستی است.اما باید توجه داشت که ظهور،غیر از حلول است.زیرا حلول، مستلزم دوگانگی و اثنانیت است وحال آنکه در مشرب اصحاب تجلی،وجودی جز حق نیست.بنابراین موجودات بالاستقلال چیزی نیستند، و اگر بدانها ظلال و اشباح اطلاق شده از تنگی قافیه است .

         باز بى‏صورت چو پنهان كرد رو            آمدند از بهر كد در رنگ و بو

         صورتى از صورتى ديگر كمال            گر بجويد باشد آن عين ضلال‏

         پس چه عرضه مى‏كنى اى بى‏گهر            احتياج خود به محتاجى دگر

         چون صور بنده‏ست بر يزدان مگو            ظن مبر صورت به تشبيهش مجو

                                                                                                   (دفتر ششم3748-3745)

            يار آمد عشق را روز آفتاب            آفتاب آن روى را همچون نقاب

     آن كه نشناسد نقاب از روى يار            عابد الشمس است دست از وى بدار

                                                                                                 (دفتر ششم4045-4044)

 

                         *راه شهود تجلیات حق،همرنگ شدن با اوست*

              كه بيا من باش يا هم خوى من            تا ببينى در تجلى روى من‏

         ور نديدى چون چنين شيدا شدى            خاك بودى طالب احيا شدى

                                                                                                      (دفتر ششم580-579)

 

                        *عاشقان،تجلیات الهی را می بینند نه غیر عاشقان*

         بهر ديده روشنان يزدان فرد            شش جهت را مظهر آيات كرد

         تا به هر حيوان و نامى كه نگرند            از رياض حسن ربانى چرند

                بهر اين فرمود با آن اسپه او            حيث وليتم فثم وجهه‏

         از قدح گر در عطش آبى خوريد            در درون آب حق را ناظريد

        آنكه عاشق نيست او در آب در            صورت خود بيند اى صاحب بصر

        صورت عاشق چو فانى شد در او            پس در آب اكنون كه را بنيد بگو

               حسن حق بيند اندر روى حور            همچو مه در آب از صنع غيور

                                                                                               (دفتر ششم 3646-3640)

 

            * با حواس ظاهری نمی توان تجلیات حق را دریافت*

مولانا برای شهود حق، داشتن حس باطنی را لازم می شمرد. رجوع شود به مبحث«حواس باطنی».

 

    هست او محسوس اندر مكمنى            ليك محسوس حس اين خانه نى‏

  آن حسى كه حق بر آن حس مظهر است            نيست حس اين جهان آن ديگر است

      حس حيوان گر بديدى آن صور            بايزيد وقت بودى گاو و خر

     آن كه تن را مظهر هر روح كرد            وان كه كشتى را براق نوح كرد

                                                                                             (دفتر ششم2208-2205)

 

            *احوال زیبا و لطیف عارفان ناشی از تجلیات حق است*

 

گر چه در آب آتشى پوشيده شد            صد هزاران كف بر او جوشيده شد

  گر چه آتش سخت پنهان مى‏تند            كف به ده انگشت اشارت مى‏كند

         همچنين اجزاى مستان وصال            حامل از تمثالهاى حال و قال‏

         در جمال حال وامانده دهان            چشم غايب گشته از نقش جهان‏

         آن مواليد از ره اين چار نيست            لاجرم منظور اين ابصار نيست‏

              آن مواليد از تجلى زاده‏اند            لاجرم مستور پرده‏ى ساده‏اند

         زاده گفتيم و حقيقت زاد نيست            وين عبارت جز پى ارشاد نيست‏

                                                                                          (دفتر ششم 1814-1808)

 

معیت

منبع: مینا گر عشق

این اصطلاح عرفانی مأخوذ است از قسمتی از آیه 4 سوره حدید:...وَ هُوَ مَعَکُم اَینَما کُنتُم...«...و او با شماست هر جا که باشید...»عرفا و حکمای متأله می گویند از آنجا که وجود، بسیط ترین حقیقت است هیچ چیز نیست که وجود همراه آن نباشد.بنابراین حق تعالی که وجود حقیقی است در همه جا وهمه حال با هر موجودی هست.چنانکه امام علی می فرماید:مَعَ کُلِّ شَیءٍ لا بِمزُایَلَةٍ.«خداوند با موجودات است اما نه آن سان که قرین آنها باشد،و غیر از موجودات است اما نه آنگونه که از آنها جدا باشد.»

         با تو باشد در مكان و بى‏مكان            چون بمانى از سرا و از دكان

                                                                                                 (دفتر سوم346)

                          

           * بیان تمثیلی معیّت*

         آخر اين جان با بدن پيوسته است            هيچ اين جان با بدن مانند هست‏

         تاب نور چشم با پيه است جفت            نور دل در قطره‏ى خونى نهفت

         شادى اندر گرده و غم در جگر            عقل چون شمعى درون مغز سر

         اين تعلقها نه بى‏كيف است و چون            عقلها در دانش چونى زبون

                                                                                              (دفتر دوم1182-1179)

        او چو جان است و جهان چون كالبد            كالبد از جان پذيرد نيك و بد

                                                                                                          (دفتر اول1764)

         كان شهى كه مى‏نديدنديش فاش               بود با ايشان نهان اندر معاش‏

         چون خرد با تست مشرف بر تنت            گر چه زو قاصر بود اين ديدنت‏

         نيست قاصر ديدن او اى فلان                  از سكون و جنبشت در امتحان‏

         چه عجب گر خالق آن عقل نيز                با تو باشد چون نه‏اى تو مستجيز؟

                                                                                                (دفتر چهارم3680-3677)

        اين معيت با حق است و جبر نيست            اين تجلى مه است اين ابر نيست‏

                                                                                                            (دفتر اول1464)

بار ديگر ما به قصه آمديم                      ما از آن قصه برون خود كى شديم‏

گر به جهل آييم آن زندان اوست                ور به علم آييم آن ايوان اوست‏

ور به خواب آييم مستان وى‏ايم                  ور به بيدارى به دستان وى‏ايم‏

ور بگرييم ابر پر زرق وى‏ايم                  ور بخنديم آن زمان برق وى‏ايم‏

ور به خشم و جنگ عكس قهر اوست            ور به صلح و عذر عكس مهر اوست‏

ما كه‏ايم اندر جهان پيچ پيچ                        چون الف او خود چه دارد هيچ هيچ‏

                                                                                       (دفتر اول1514-15099)

 

                        *بیان تمثیلی غفلت انسان از معیّت خداوند*

 

اسب خود را ياوه داند وز ستيز                  مى‏دواند اسب خود در راه تيز

اسب خود را ياوه داند آن جواد                   و اسب خود او را كشان كرده چو باد

در فغان و جستجو آن خيره‏سر                   هر طرف پرسان و جويان دربدر

كان كه دزديد اسب ما را كو و كيست            اين كه زير ران تست اى خواجه چيست‏

آرى اين اسب است ليك اين اسب كو            با خود آ اى شهسوار اسب جو

جان ز پيدايى و نزديكى است گم                 چون شكم پر آب و لب خشكى چو خم                                                                                             (دفتر اول1120-1115)

         يك سبد پر نان ترا بر فرق سر            تو همى‏خواهى لب نان در بدر

         در سر خود پيچ هل خيره سرى            رو در دل زن چرا بر هر درى‏

         تا به زانويى ميان آب جو                   غافل از خود ز اين و آن تو آب جو

         پيش آب و پس هم آب با مدد               چشمها را پيش سد و خلف سد

   اسب زير ران و فارس اسب جو                 چيست اين گفت اسب ليكن اسب      كو؟

 هى نه اسب است اين به زير تو پديد؟            گفت آرى ليك خود اسبى كه ديد؟

         مست آب و پيش روى اوست آن            اندر آب و بى‏خبر ز آب روان‏

         چون گهر در بحر گويد بحر كو؟            و ان خيال چون صدف ديوار او

              گفتن آن كو حجابش مى‏شود              ابر تاب آفتابش مى‏شود

         بند چشم اوست هم چشم بدش               عين رفع سد او گشته سدش‏

         بند گوش او شده هم هوش او                 هوش با حق دار اى مدهوش او

                                                                                              (دفتر پنجم1083-1073)

 

                   *بیان تمثیلی سبب غفلت آدمی از معیّت خداوند*

كى ببينى سرخ و سبز و فور را                     تا نبينى پيش از اين سه نور را؟

ليك چون در رنگ گم شد هوش تو                 شد ز نور آن رنگها رو پوش تو

چون كه شب آن رنگها مستور بود                  پس بديدى ديد رنگ از نور بود

نيست ديد رنگ بى‏نور برون                        همچنين رنگ خيال اندرون‏

                                                                                                  (دفتر اول1124-1121)

 

*معیّت حق با موجودات عالم،سبب تسّری کثرات امکانیه بدان ذات اقدس نگردد*

         نور مه آلوده كى گردد ابد؟                   گر زند آن نور بر هر نيك و بد

         او ز جمله پاك وا گردد به ماه               همچو نور عقل و جان سوى اله‏

         وصف پاكى وقف بر نور مه است            تابشش گر بر نجاسات ره است‏

         ز ان نجاسات ره و آلودگى                      نور را حاصل نگردد بد رگى‏

                                                                                               (دفتر پنجم 1261-1258)

 

*ارتباط خدا و موجودات، بی چون و کیفیت است و به اندیشه در نیاید*

         بى‏تعلق نيست مخلوقى بدو                      آن تعلق هست بى‏چون اى عمو

         ز انكه فصل و وصل نبود در روان            غير فصل و وصل ننديشد گمان

                                                                                               (دفتر چهارم3696-3695)

         اتصالى بى‏تكيف بى‏قياس            هست رب الناس را با جان ناس

                                                                                                         (دفتر چهارم760)

         اتصالى كه نگنجد در كلام            گفتنش تكليف باشد و السلام

                                                                                                         (دفتر پنجم880)

 

لطف و قهر

ماخذ: میناگر عشق

لطف و قهر از اوصاف متقابله ی الهی است.مولانا می گوید شناخت لطف در جامه ی لطف و شناخت قهر در جامه ی قهر از عموم مردم برمی آید.اما وقتی که لطف و قهر به جامه ی یکدیگر در می آیند شناخت آن دو دشوار می آید .حال آنکه از اهمّ شروط کمال شخصیّت آدمی، بازشناختن لطف و قهر پوشیده درهم است.        

    *تجلیات لطفیه و قهریه ی خداونددر طبیعت*

         هست باران از پى پروردگى            هست باران از پى پژمردگى‏

         نفع باران بهاران بو العجب            باغ را باران پاييزى چو تب‏

    آن بهارى ناز پروردش كند            وين خزانى ناخوش و زردش كند

     همچنين سرما و باد و آفتاب            بر تفاوت دان و سر رشته بياب‏

                      *اقتضای ذاتی قهر و لطف الهی*

         قهر و لطفى چون صبا و چون وبا            آن يكى آهن ربا وين كهربا

         مى‏كشد حق راستان را تا رشد            قسم باطل باطلان را مى‏كشد

              معده حلوايى بود حلوا كشد            معده صفرايى بود سركا كشد

         فرش سوزان سردى از جالس برد            فرش افسرده حرارت را خورد

        دوست بينى از تو رحمت مى‏جهد            خصم بينى از تو سطوت مى‏جهد

                                                                                                 (دفتر پنجم2132- 2128) 

       *لطف و قهر الهی، آنگاه که به جامه ی هم در می آیند*

همان سان که در مقدمه ی این مبحث، مذکور افتاد شناخت هر یک از لطف و قهر در جامه ی خود، کاری آسان است، امّا وقتی لطف و قهر ،به جامه ی هم در می آیند، شناخت لطف حقیقی از قهر حقیقی دشوار می آید.

         قهر را از لطف داند هر كسى            خواه دانا خواه نادان يا خسى‏

         ليك لطفى قهر در پنهان شده            يا كه قهرى در دل لطف آمده‏

             كم كسى داند مگر ربانيى            كش بود در دل محك جانيى‏

         باقيان زين دو گمانى مى‏برند            سوى لانه‏ى خود به يك پر مى‏پرند

                                                                                                  (دفتر سوم 1509-1506)

      گفت درويشى به درويشى كه تو            چون بديدى حضرت حق را بگو

         گفت بى‏چون ديدم اما بهر قال            باز گويم مختصر آن را مثال‏

         ديدمش سوى چپ او آذرى            سوى دست راست جوى كوثرى‏

      سوى چپش بس جهان سوز آتشى            سوى دست راستش جوى خوشى‏

     سوى آن آتش گروهى برده دست            بهر آن كوثر گروهى شاد و مست‏

          ليك لعب باژگونه بود سخت            پيش پاى هر شقى و نيك بخت‏

          هر كه در آتش همى‏رفت و شرر            از ميان آب بر مى‏كرد سر

        هر كه سوى آب مى‏رفت از ميان            او در آتش يافت مى‏شد در زمان‏

       هر كه سوى راست شد و آب زلال            سر ز آتش بر زد از سوى شمال‏

            و انكه شد سوى شمال آتشين            سر برون مى‏كرد از سوى يمين‏

       كم كسى بر سر اين مضمر زدى            لاجرم كم كس در آن آتش شدى‏

 جز كسى كه بر سرش اقبال ريخت            كاو رها كرد آب و در آتش گريخت‏

     كرده ذوق نقد را معبود خلق            لاجرم زين لعب مغبون بود خلق‏

 جوق جوق وصف صف از حرص و شتاب            محترز ز آتش گريزان سوى آب‏

            لاجرم ز آتش بر آوردند سر            اعتبار الاعتبار اى بى‏خبر

 بانگ مى‏زد آتش اى گيجان گول            من نى‏ام آتش منم چشمه‏ى قبول‏

       چشم بندى كرده‏اند اى بى‏نظر            در من آى و هيچ مگريز از شرر

      اى خليل اينجا شرار و دود نيست            جز كه سحر و خدعه نمرود نيست‏

          چون خليل حق اگر فرزانه‏اى            آتش آب تست و تو پروانه‏اى‏

              جان پروانه همى‏دارد ندى            كاى دريغا صد هزارم پر بدى‏

            تا همى‏سوزيد ز آتش بى‏امان            كورى چشم و دل نامحرمان‏

         بر من آرد رحم جاهل از خرى            من بر او رحم آرم از بينش‏ورى‏

         خاصه اين آتش كه جان آبهاست            كار پروانه بعكس كار ماست‏

                او ببيند نور و در نارى رود            دل ببيند نار و در نورى شود

           اين چنين لعب آمد از رب جليل            تا ببينى كيست از آل خليل‏

            آتشى را شكل آبى داده‏اند            و اندر آتش چشمه‏اى بگشاده‏اند

                                                                                                 (دفتر پنجم445-420)

 

   از چه نام برگ را كردى تو مرگ            جادويى بين كه نمودت مرگ برگ‏

       هر دو چشمت بست سحر صنعتش            تا كه جان را در چه آمد رغبتش‏

         در خيال او ز مكر كردگار            جمله صحرا فوق چه زهر است و مار

      لاجرم چه را پناهى ساخته ست            تا كه مرگ او را به چاه انداخته ست

                                                                                                      (دفتر ششم1381- 1378 )

               لطف مخفى در ميان قهرها            در حدث پنهان عقيق بى‏بها

 قهر حق بهتر ز صد حلم من است            منع كردن جان ز حق جان كندن است‏

       بدترين قهرش به از حلم دو كون            نعم رب العالمين و نعم عون‏

           لطفهاى مضمر اندر قهر او            جان سپردن جان فزايد بهر او

                                                                                              (دفترپنجم1668- 1665)

       گر نديدى سود او در قهر او            كى شدى آن لطف مطلق قهر جو

         بچه مى‏لرزد از آن نيش حجام            مادر مشفق در آن غم شاد كام‏

        نيم جان بستاند و صد جان دهد            آن چه در وهمت نيايد آن دهد

                                                                                                     (دفتر اول 245-243)

 اندر اين آتش بديدم عالمى            ذره ذره اندر او عيسى دمى‏

نك جهان نيست شكل هست ذات            و آن جهان هست شكل بى‏ثبات‏

                                                                                    (دفتر اول 795- 794)

     بسته‏ى قهر خفى و آن گه چه قهر            قند مى‏خورديد و در وى درج زهر

       اين چنين قندى پر از زهر ار عدو            خوش بنوشد چت حسد آيد بر او

         با نشاط آن زهر مى‏كرديد نوش            مرگتان خفيه گرفته هر دو گوش‏

                                                                                                   (دفتر سوم 4549-4547) 

*ظاهربینان نمی توانند قهر و لطف را تشخیص دهند*

             آن چه عين لطف باشد بر عوام            قهر شد بر نازنينان كرام‏

                 بس بلا و رنج مى‏بايد كشيد            عامه را تا فرق بتوانند ديد

                                                                                       (دفتر چهارم 2983-2982)

               آفتى نبود بتر از ناشناخت            تو بر يار و ندانى عشق باخت‏

                 يار را اغيار پندارى همى            شاديى را نام بنهادى غمى

                                                                                         (دفتر سوم 3782-3781)

                  

                   *تبدیل لطف به قهر بر اثر جهل و خودبینی*

 اين چنين نخلى كه لطف يار ماست            چون كه ما دزديم نخلش دار ماست‏ اين چنين مشكين كه زلف مير ماست            چون كه بى‏عقليم اين زنجير ماست‏

   اين چنين لطفى چو نيلى مى‏رود            چون كه فرعونيم چون خون مى‏شود

     خون همى‏گويد من آبم هين مريز            يوسفم گرگ از توام اى پر ستيز

         تو نمى‏بينى كه يار بردبار            چون كه با او ضد شدى گردد چو مار

                                                                                                  (دفترسوم 3787-3783)

             *قهر خداوند،برای بدان و لطف او برای خوبان است*

 

                آن مهابت قسمت بيگانگان            وين تجمش دوستان را رايگان‏

           هست شاهان را زمان بر نشست            هول سرهنگان و صارم‏ها به دست‏

                  دور باش و نيزه و شمشيرها            كه بلرزند از مهابت شيرها

           بانگ چاووشان و آن چوگانها            كه شود سست از نهيبش جانها

              اين براى خاص و عام ره گذر            كه كندشان از شهنشاهى خبر

               از براى عام باشد اين شكوه            تا كلاه كبر ننهند آن گروه‏

           تا من و ماهاى ايشان بشكند            نفس خود بين فتنه و شر كم كند

        شهر از آن ايمن شود كان شهريار            دارد اندر قهر زخم و گير و دار

        پس بميرد آن هوسها در نفوس            هيبت شه مانع آيد ز آن نحوس‏

        باز چون آيد به سوى بزم خاص            كى بود آن جا مهابت يا قصاص‏

 حلم در حلم است و رحمتها به جوش            نشنوى از غير چنگ و نى خروش‏

  طبل و كوس هول باشد وقت جنگ            وقت عشرت با خواص آواز چنگ‏

            هست ديوان محاسب عام را            و آن پرى رويان حريف جام را

  آن زره و آن خود مر چاليش راست            وين حرير و رود مر تعريش راست‏

                                                                                                   (دفتر چهارم3784-3771)

 

*لطف خفی الهی*

مراد از لطف خفی، لطفی است پوشیده در قهر.برخی نیز گفته اند مراد از لطف خفی، لطفی است که سببش معلوم نباشد.

         آن بود لطف خفى كاو را صمد            نار بنمايد خود آن نورى بود

         نيست مخفى مزد دادن در تقى            ساحران را اجر بين بعد از خطا

       نيست مخفى وصل اندر پرورش            ساحران را وصل داد او در برش‏

             نيست مخفى سير با پاى روا            ساحران را سير بين در قطع پا

               عارفان ز آنند دايم آمنون            كه گذر كردند از درياى خون‏

            امنشان از عين خوف آمد پديد            لاجرم باشند هر دم در مزيد

        امن ديدى گشته در خوفى خفى            خوف بين هم در اميدى اى صفى!‏

                                                                                                   (دفتر ششم 4366-4360)

              حق اگر چه سر نجنباند برون            پاس آن ذوقى دهد در اندرون‏

         كه دو صد جنبيدن سر ارزد آن            سر چنين جنباند آخر عقل و جان‏

         عقل را خدمت كنى در اجتهاد            پاس عقل آن است كافزايد رشاد

                حق نجنباند به ظاهر سر ترا            ليك سازد بر سران سرور ترا

              مر ترا چيزى دهد يزدان نهان            كه سجود تو كنند اهل جهان‏

              آن چنان كه داد سنگى را هنر            تا عزيز خلق شد يعنى كه زر

                 قطره‏ى آبى بيابد لطف حق            گوهرى گردد برد از زر سبق‏ جسم خاك است و چو حق تابيش داد            در جهان گيرى چو مه شد اوستاد

                                                                                                  (دفتر چهارم3491-3484)

                                 *سبقت لطف خدا بر قهر او*

 

 با چنين قهرى كه زفت و فايق است            برد لطفش بين كه بر وى سابق است‏

         سبق بى‏چون و چگونه‏ى معنوى            سابق و مسبوق ديدى بى‏دویى‏

                                                                                                    (دفتر چهارم3744-3743)

 

هستی و نیستی

منبع : مینا گر عشق

هستی یا وجود، حقیقتی است بدیهی که ظهور و تحقق هر چیز بدان بسته است.از آنجا که وجود، بدیهی ترین چیز است به هیچ گونه تعریفی در نمی آید مگر شرح الاسم یا تعریف لفظی. زیرا وجود از ماهیت و عوارض ماهیت منزّه است.و عدم مقابل وجود است.مولانا به جز این معنی مشهور، وجود و عدم را در معانی دیگری نیز به کار برده که آگاهی بر آن معانی در فهم مثنوی امری ضروری است.     

               *هستی و نیستی در معنی عرفی و مصطلح*

صد هزاران گور ده شاخ و دلیر                    چون عدم باشند پیش صول شیر

                                                                                                   (دفتر ششم3054)

لذت هستی نمودی نیست را              عاشق خود کرده بودی نیست را       

                                                                                                       (دفتر اول 606)

مر عدم را خود چه استحقاق بود                    که بر او لطفت چنین درها گشود؟

                                                                                                     (دفتر ششم565

             *هستی و نیستی کنایه از وجود حقیقی و مجازی *

منظور از وجود حقیقی،وجودی است که وجود او بالذات و قایم به خود است، اما وجود مجازی،وجودش عاریتی و تبعی و قایم به غیر است. در این ابیات منظور از عدم یا نیستی،وجود حقیقی است و منظور از وجود یا هستی، وجود مجازی ناپایدار.

            پاك الهى كه عدم بر هم زند            مر عدم را بر عدم عاشق كند

       در دل نه دل حسدها سر كند            نيست را هست اين چنين مضطر كند

                                                                                                   (دفتر پنجم1207-1206)

     باز گرد از هست سوى نيستى            طالب ربى و ربانيستى‏

     جاى دخل است اين عدم از وى مرم       جاى خرج است اين وجود بيش و كم‏

      كارگاه صنع حق چون نيستى است            پس برون كارگه بى‏قيمتى است

                                                                                                          (دفتر دوم690-688)

 

   *عدم به معنی هست نیست نما، و وجود به معنی، نیست هست نماست*

محسوسات در واقع عدم اند که به جامة وجود خیالی در آمده اند. اما عالم الهی و معنویات ، حقایقی هستند که در نگاه ظاهربینان معدوم به شمارآیند.

      تا عدمها را ببينى جمله هست            هستها را بنگرى محسوس پست‏

  اين ببين بارى كه هر كش عقل هست            روز و شب در جستجوى نيست است‏

      در گدايى طالب جودى كه نيست            بر دكانها طالب سودى كه نيست‏

       در مزارع طالب دخلى كه نيست            در مغارس طالب نخلى كه نيست‏

       در مدارس طالب علمى كه نيست            در صوامع طالب حلمى كه نيست‏

               هستها را سوى پس افكنده‏اند            نيستها را طالبند و بنده‏اند

                                                                                                   (دفتر ششم1366-1361)

         نيست را بنمود هست و محتشم            هست را بنمود بر شكل عدم‏

         بحر را پوشيد و كف كرد آشكار            باد را پوشيد و بنمودت غبار

     چون مناره‏ى خاك پيچان در هوا            خاك از خود چون بر آيد بر علا

            خاك را بينى به بالا اى عليل            باد را نى جز به تعريف دليل‏

         كف همى‏بينى روانه هر طرف            كف بى‏دريا ندارد متصرف‏

         كف به حس بينى و دريا از دليل            فكر پنهان آشكارا قال و قيل‏

                  نفى را اثبات مى‏پنداشتيم            ديده‏ى معدوم بينى داشتيم‏

         ديده‏اى كاندر نعاسى شد پديد            كى تواند جز خيال و نيست ديد

         لاجرم سر گشته گشتيم از ضلال            چون حقيقت شد نهان پيدا خيال‏

         اين عدم را چون نشاند اندر نظر            چون نهان كرد آن حقيقت از بصر

         آفرين اى اوستاد سحر باف            كه نمودى معرضان را درد صاف‏

                                                                                                  (دفتر پنجم1036-1026)

        ما عدم هاییم و هستی های ما                       تو وجود مطلقی،فانی نما

                                                                                                        (دفتر اول602)

آنکه هستت می نماید، هست پوست     وآنکه فانی می نمایند اصل،اوست

                                                                                                        (دفتر چهارم3047)

     چون اميدت لاست زو پرهيز چيست            با انيس طمع خود استيز چيست‏؟

      چون انيس طمع تو آن نيستى است            از فنا و نيست اين پرهيز چيست؟‏

                گر انيس لانه‏اى اى جان به سر            در كمين لا چرايى منتظر؟

                                                                                                    (دفتر ششم1375-1373)

        که همینی در غم وشادی وبس   ای عدم کو مر عدم را پیش و پس؟

                                                                                                            (دفتر اول2010)

در گلستان عدم چون بی خودی است        مستی از سغراق لطف ایزدی است

                                                                                                           (دفتر سوم2942)

    از وجودم مى‏گريزى در عدم؟            در عدم من شاهم و صاحب علم‏

 خود بن و بنگاه من در نيستى است            يك سواره نقش من پيش ستى است

                                                                                                     (دفتر سوم3772-3771)

نیست را چه جای بالا است و زیر ؟   نیست را نه زود و دور دست ودیر

                                                                                                         (دفتر سوم4515)

     چون شنيدى شرح بحر نيستى            كوش دايم تا بر اين بحر ايستى‏

 چون كه اصل كارگاه آن نيستى است            كه خلا و بى‏نشان است و تهى است                                                                                          (دفتر ششم1467-1466)

      در خور هر فکر بسته بر عدم                 دم به دم نقش خیالی خوش رقم

                                                                                                          (دفتر پنجم313)

                              *عدم به معنی کتم عدم*

هر وجودی کز عدم بنمود سر                       بر یکی زهرست و،بر دیگر شکر

                                                                                                     (دفتر پنجم4236)

چون همی کرد از عدم گردون پدید      وین بساط خاک را می گسترید

                                                                                                    (دفتر ششم3135)         

    

    سر چه مى‏پيچى؟ كنى ناديده‏اى            در عدم ز اول نه سرپيچيده‏اى؟‏

    در عدم افشرده بودى پاى خويش            كه مرا كه بر كند از جاى خويش؟

                                                                                                (دفتر اول 3679-3678)

کاف و نون، همچون کمند آمد جذوب          تا کشاند مر عدم را در خطوب

                                                                                                            (دفتر اول3079)

   از عدم چون عقل زیبا، رو گشاد                        خلعتش داد و هزارش نام داد

                                                                                                           (دفتر چهارم 2179)

*هستی به معنی خودبینی و انانیت، و نیستی به معنی فنای عارفانه*

  یا که دید چارقش رآن شد پسند                         کز نسیم نیستی، هستی است بند

                                                                                                           (دفتر ششم 241)

جمله عالم زین غلط کردند راه                          کز عدم ترسند و آن آمد پناه

                                                                                                        (دفترششم 822)

اندرونی کاندرون ها مست ازوست          نیستی کین هست هامان هست ازوست

                                                                                                           (دفتر اول 2080)

           آينه‏ى هستى چه باشد نيستى            نيستى بر گر تو ابله نيستى‏

           هستى اندر نيستى بتوان نمود            مال داران بر فقير آرند جود

                                                                                                (دفتر اول3202-3201)

هالک آید پیش وجهش هست و نیست               هستی اندر نیستی خود طرفه ای است

                                                                                                       (دفتر سوم4662)

      گاه هستی زو برآوردی سری                    گاه او از نیستی خوردی بری

                                                                                                        (دفتر سوم4759)

عاقل از سر بنهد این هستیّ و باد                   چون شنید انجام فرعونان و عاد

                                                                                                       (دفتر اول 3122)

         ز انكه هستى سخت مستى آورد            عقل از سر شرم از دل مى‏برد

         صد هزاران قرن پيشين را همين            مستى هستى بزد ره زين كمين

         شد عزازيلى از اين مستى بليس            كه چرا آدم شود بر من رئيس؟

                                                                                                (دفترپنجم1922-1920)

 

    گر همى‏خواهى كه بفروزى چو روز            هستى همچون شب خود را بسوز

       هستى‏ات در هست آن هستى نواز            همچو مس در كيميا اندر گداز

   در من و ما سخت كرده ستى دو دست        هست اين جمله‏ى خرابى از دوهست                                                                                 (دفتراول3012-3010)

       قرب نه بالا نه پستى رفتن است            قرب حق از حبس هستى رستن است‏

  نيست را چه جاى بالاى است و زير            نيست را نه زود و نه دورست و دير

 كارگاه و گنج حق در نيستى است            غره‏ى هستى چه دانى نيست چيست؟‏

                                                                                                         (دفترسوم4516-4514)

              جمله استادان پى اظهار كار            نيستى جويند و جاى انكسار

                لاجرم استاد استادان صمد            كارگاهش نيستى و لا بود

      هر كجا اين نيستى افزون تر است            كار حق و كارگاهش آن سر است‏

              نيستى چون هست بالايين طبق            بر همه بردند درويشان سبق‏

       خاصه درويشى كه شد بى‏جسم و مال            كار فقر جسم دارد نه سؤال

                                                                                                        (دفترششم1472-1468)

زانکه کان و مخزن صنع خدا                         نیست غیر نیستی در انجلا

                                                                                                   (دفترششم1367)

خوش براقی گشت خنگ نیستی                     سوی هستی آردت، گر نیستی

                                                                                                    (دفتر چهارم555)

 

 

اتحاد ظاهر و مظهر

منبع : میناگر عشق

این بحث از متفرعات بحث وحدت وجود است.مولانا عقیده دارد که حضرت حق در حلیّه ی بشری تجلی کرده و وجود انسانی با او متحد شده است. اما نه از راه حلول و اتحاد ذاتی، بل از جهت وحدت نوری. بدینسان انسان کامل، آینۀ تمام نمای الهی است و نایب و خلیفۀ اوست.

         چون مرا ديدى خدا را ديده‏اى            گرد كعبه‏ى صدق بر گرديده‏اى‏

     خدمت من طاعت و حمد خداست            تا نپندارى كه حق از من جداست‏

                چشم نيكو باز كن در من نگر            تا ببينى نور حق اندر بشر

                                                                           (دفتر دوم2249-2247)

 

         چون به من زنده شود اين مرده تن            جان من باشد كه رو آرد به من‏

                                                                                            (دفتر سوم4678)

         بنده‏ى خود خواند احمد در رشاد            جمله عالم را بخوان قُلْ يا عباد

                                                                                                  (دفتر اول2496)

   ما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ احمد بده‏ست            ديدن او ديدن خالق شده‏ست‏

    خدمت او خدمت حق كردن است            روز ديدن ديدن اين روزن است‏

  خاصه اين روزن درخشان از خود است            نى وديعه‏ى آفتاب و فرقد است‏

         هم از آن خورشيد زد بر روزنى            ليك از راه و سوى معهود نى‏

         در ميان شمس و اين روزن رهى            هست روزنها نشد زو آگهى‏

     تا اگر ابرى بر آيد چرخ پوش            اندر اين روزن بود نورش به جوش‏

         غير راه اين هوا و شش جهت            در ميان روزن و خور مألفت‏

         مدحت و تسبيح او تسبيح حق            ميوه مى‏رويد ز عين اين طبق‏

 سيب رويد زين سبد خوش لخت لخت            عيب نبود گر نهى نامش درخت‏

         اين سبد را تو درخت سيب خوان            كه ميان هر دو راه آمد نهان‏

         آن چه رويد از درخت بارور            زين سبد رويد همان نوع از ثمر

      پس سبد را تو درخت بخت بين            زير سايه‏ى اين سبد خوش مى‏نشين‏

       نان چو اطلاق آورد اى مهربان            نان چرا مى‏گويى‏اش محموده خوان‏

خاك ره چون چشم روشن كرد و جان            خاك او را سرمه بين و سرمه دان‏

         چون ز روى اين زمين تابد شروق            من چرا بالا كنم رو در عيوق

شد فنا هستش مخوان اى چشم شوخ            در چنين جو خشك كى ماند کلوخ

      پيش اين خورشيد كى تابد هلال            با چنان رستم چه باشد زور زال‏

      طالب است و غالب است آن كردگار            تا ز هستيها بر آرد او دمار

      دو مگو و دو مدان و دو مخوان            بنده را در خواجه‏ى خود محو دان‏

      خواجه هم در نور خواجه آفرين            فانى است و مرده و مات و دفين‏

     چون جدا بينى ز حق اين خواجه را            گم كنى هم متن و هم ديباجه را

    چشم و دل را هين گذاره كن ز طين            اين يكى قبله‏ست دو قبله مبين‏

  چون دو ديدى ماندى از هر دو طرف            آتشى در خف فتاد و رفت خف

                                                                                  (دفتر ششم3219-3197)

 

 ور براى بنده‏ش است اين گفت‏وگو            آن كه حق گفت او من است و من خود او

         آن كه گفت انى مرضت لم تعد            من شدم رنجور او تنها نشد

 آن كه بى‏يسمع و بى‏يبصر شده ست            در حق آن بنده اين هم بى‏هده ست

 

                                                                                                (دفتر دوم1739-1737)

نه غلط گفتم كه نايب با منوب            گر دو پندارى قبيح آيد نه خوب‏

نه دو باشد تا تويى صورت پرست            پيش او يك گشت كز صورت برست‏

چون به صورت بنگرى چشم تو دست            تو به نورش درنگر كز چشم رست‏

نور هر دو چشم نتوان فرق كرد            چون كه در نورش نظر انداخت مرد

ده چراغ ار حاضر آيد در مكان            هر يكى باشد به صورت غير آن‏

    فرق نتوان كرد نور هر يكى            چون به نورش روى آرى بى‏شكى‏

گر تو صد سيب و صد آبى بشمرى            صد نماند يك شود چون بفشرى

در معانى قسمت و اعداد نيست            در معانى تجزيه و افراد نيست‏

اتحاد يار با ياران خوش است            پاى معنى گير صورت سركش است‏

     صورت سركش گدازان كن به رنج            تا ببينى زير او وحدت چو گنج

                                                                                   (دفتر اول683-674)

  آمد از حق سوى موسى اين عتاب            كاى طلوع ماه ديده تو ز جيب‏

         مشرقت كردم ز نور ايزدى            من حقم رنجور گشتم نامدى‏

    گفت سبحانا تو پاكى از زيان            اين چه رمز است اين بكن يا رب بيان‏

         باز فرمودش كه در رنجوريم            چون نپرسيدى تو از روى كرم‏

     گفت يا رب نيست نقصانى تو را            عقل گم شد اين سخن را بر گشا

         گفت آرى بنده خاص گزين            گشت رنجور او منم نيكو ببين‏                         

  هست معذوريش معذورى من            هست رنجوريش رنجورى من‏

             هر كه خواهد همنشينى خدا            تا نشيند در حضور اوليا

         از حضور اوليا گر بسكلى            تو هلاكى ز آن كه جزوى بى‏كلى

                                                                                           (دفتر دوم2164-2156)

 

     كوه را غرقه كند يك خم ز نم            چشم خم چون باز باشد سوى يم‏

         چون به دريا راه شد از جان خم            خم با جيحون بر آورد اشتلم‏

         ز آن سبب قُلْ گفته‏ى دريا بود            هر چه نطق احمدى گويا بود

            گفته‏ى او جمله در بحر بوذ            كه دلش را بود در دريا نفوذ

               داد دريا چون ز خم ما بود            چه عجب گر ماهيى دريا بود؟

                                                                                              (دفتر ششم817-813)

 

 

عمل

گرفته شده از مینا گر عشق

در میان موجودات، تنها انسان است که عملش به رغم جبر وراثت و محیط و فرهنگ به اختیار صورت می گیرد. آدمی بر حسب خلقت موجودی است شعورمند و مختار و این اختیار را هر کس به ارتکاز فطری احساس می کند و نیازی به استدلال و مجادله نیست.

هر عمل دو وجه پیدا و نا پیدا دارد. وجه پیدای عمل همان فعلی است که از آدمی در ظهور می آید و در عالم هستی منعکس می گردد. و وجه ناپیدای عمل همانا انگیزه و نیّت و یا ساختار روحی آدمی است که زمینه ساز ظهور و صدور عمل او شده است. پس وجه ناپیدای عمل بر وجه پیدای عمل، تقدّم شأنی و رجحان ذاتی دارد. از این رو توان گفت که ساختار روحی انسان یا شاکلة او همچون جان است و صورت ظاهری عمل به مثابة کالبد .

مولانا عقیده دارد که جمیع حرکات و سکنات آدمی، از احوال درونی و انفعالات روحی او نشأت می گیرد. از این رو می توان از روی این نشانه ها به احوال باطنی هر کس راه یافت و کیفیات روحی او را شناسایی کرد. مولانا این مطلب را به عنوان یکی از ارکان معرفتی و روان شناختی خود مطرح ساخته است.

               *اعمال و حرکات آدمی، بازتاب درون اوست*

مولانا درون آدمی و سرّ ستیر او را به ریشة درخت، و برون او را به تنة درخت، و اعمال و احوال ظاهری او را به برگ ها و میوه ها و شاخساران درخت تشبیه کرده است. بدین سان می توان از نوع برگ ها و میوه ها و شاخساران، ماهیت درخت را شناخت.

     هست سر مرد چون بيخ درخت            ز آن برويد برگهاش از چوب سخت‏

       

          در خور آن بيخ رسته برگها            در درخت و در نفوس و در نهى‏

                                                                              (دفترسوم4387-4386)

مولانا این اصل روان شناختی را در آن بخش از حکایت پادشاه و کنیزک که طبیب الهی از حرکت نبض و احوال ظاهری کنیزک، سبب بیماری اش را تشخیص می دهد بیان داشته است.

 

      رنگ رو و نبض و قاروره بديد            هم علاماتش هم اسبابش شنيد

    گفت هر دارو كه ايشان كرده‏اند            آن عمارت نيست ويران كرده‏اند

              بى‏خبر بودند از حال درون            أستعيذ اللَّه مما يفترون‏

ديد رنج و كشف شد بر وى نهفت            ليك پنهان كرد و با سلطان نگفت‏

رنجش از صفرا و از سودا نبود            بوى هر هيزم پديد آيد ز دود

ديد از زاريش كو زار دل است            تن خوش است و او گرفتار دل است‏

            عاشقى پيداست از زارى دل            نيست بيمارى چو بيمارى دل

                                                                              (دفتراول109-103)

                 اين طبيبان بدن دانش‏ورند            بر سقام تو ز تو واقف‏ترند

                  تا ز قاروره همى‏بينند حال            كه ندانى تو از آن رو اعتلال‏

     هم ز نبض و هم ز رنگ و هم ز دم            بو برند از تو به هر گونه سقم

                                                                                         (دفترچهارم1796-1794)

         *عمل هر کس، ملازم و نمایة شخصیت حقیقی اوست*

مولانا به بقای عمل عقیده دارد، از آن رو که هیچ عملی نابود نمی شود و هماره همراه و ملازم آدمی است.

         ليك بر خوان از زبان فعل نيز            كه زبان قول سست است اى عزيز

              در زمانه مر ترا سه همرهند            آن يكى وافى و اين دو غدرمند

آن يكى ياران و ديگر رخت و مال            و آن سوم وافى است و آن حسن الفعال‏

            مال نايد با تو بيرون از قصور            يار آيد ليك آيد تا به گور

          چون ترا روز اجل آيد به پيش            يار گويد از زبان حال خويش‏

               تا بدين جا بيش همره نيستم            بر سر گورت زمانى بيستم‏

         فعل تو وافى است زو كن ملتحد            كه در آيد با تو در قعر لحد

            پس پيمبر گفت بهر اين طريق            با وفاتر از عمل نبود رفيق‏

                گر بود نيكو ابد يارت شود            ور بود بد در لحد مارت شود

         اين عمل وين كسب در راه سداد            كى توان كرد اى پدر بى‏اوستاد؟

                                                                                  (دفترپنجم 1053-1044)

     فعل و قول، اظهار سرّست و ضمیر                      هر دو پیدا می کند سرّ ستیر

                                                                                                  (دفترپنجم258)

         فعل و قول آمد گواهان ضمير            زين دو بر باطن تو استدلال گير

         چون ندارد سير سرت در درون            بنگر اندر بول رنجور از برون‏

         فعل و قول آن بول رنجوران بود            كه طبيب جسم را برهان بود

                                                                                                            (دفترپنجم238-236)

             اين نماز و روزه و حج و جهاد            هم گواهى دادن است از اعتقاد

         اين زكات و هديه و ترك حسد            هم گواهى دادن است از سر خود

         خوان و مهمانى پى اظهار راست            كاى مهان ما با شما گشتيم راست‏

            هديه‏ها و ارمغان و پيش كش            شد گواه آن كه هستم با تو خوش‏

         هر كسى كوشد به مالى يا فسون            چيست؟ دارم گوهرى در اندرون‏

             گوهرى دارم ز تقوى يا سخا            اين زكات و روزه در هر دو گوا

         روزه گويد كرد تقوى از حلال            در حرامش دان كه نبود اتصال‏

 و آن زكاتش گفت كاو از مال خويش            مى‏دهد پس چون بدزدد ز اهل كيش؟                                                                                                     (دفترپنجم190-183)

    *عمل انسان ظاهراً به زوال می رود، اما آثارش باقی می ماند*

مولانا می گوید گرچه عمل انسان از اعراض است و بر حسب ظاهر زوال می گیرد، لیکن آثار عمل بر جای است، چه در لوح نفس و چه در جهان هستی.نکتة ظریف آنکه، آثار عمل در اختیار صاحب عمل نیست.

فعل را در غیب، اثرها زادنی است                 وآن موالیدش به حکم خلق نیست

                                                                                                            (دفتراول1661)

این صلات و این جهاد و این صیام                 هم نماند، جان بماند نیکنام

                                                                                                            (دفترپنجم249)

         گر نبودى مر عرض را نقل و حشر            فعل بودى باطل و اقوال، فشر

              اين عرضها نقل شد لونى دگر            حشر هر فانى بود كونى دگر

               نقل هر چيزى بود هم لايقش            لايق گله بود هم سايقش‏

                                                                                                            (دفتردوم962-960)

               *عمل هر کس بر بنیاد آگاهی و بینش اوست*

اوّلش علم است، آن گاهی عمل                       تا دهد بر بعد مهلت یا اجل

                                                                                                            (دفترپنجم1055)

فرع دید آمد عمل بی هیچ شک                      پس نباشد مردم الّا مردمک

                                                                                                            (دفتراول)

*عمل ارزشی باید از شوائب نفسانی پاک باشد، والّا مردود است*

                تزكيه بايد گواهان را بدان            تزكيه‏ش صدقى كه موقوفى به آن‏

         حفظ لفظ اندر گواه قولى است            حفظ عهد اندر گواه فعلى است‏

         گر گواه قول كژ گويد رد است            ور گواه فعل كژ پويد رد است‏

              قول و فعل بى‏تناقض بايدت            تا قبول اندر زمان پيش آيدت‏

              سعيكم شتى تناقض اندريد            روز مى‏دوزيد و شب بر مى‏دريد

       پس گواهى با تناقض كه شنود؟            يا مگر حلمى كند از لطف خود

       فعل و قول اظهار سر است و ضمير            هر دو پيدا مى‏كند سر ستير

       چون گواهت تزكيه شد شد قبول            ور نه محبوس است اندر مول مول

                                                                                                            (دفترپنجم259-252)

         گر به طرارى كند پس دو گواه            جرح شد در محكمه‏ى عدل اله

                                                                                    (دفترپنجم191)

                    *عمل راستین، توجه به حقیقت است*

مولانا عمل حقیقی را توجه به حقیقت می شمرد و دیگر اعمال را حبط می داند و همو «حبط» را با تمثیلی بیان کرده است.

    و آن يكى بى‏كار و رو در لامكان            كه از آن سو داديش تو قوت جان‏

         كار او دارد كه حق را شد مريد            بهر كار او ز هر كارى بريد

   ديگران چون كودكان اين روز چند            تا به شب ترحال بازى مى‏كنند

                                                                                     (دفترششم587-585)

                                        *حبط عمل*

حبط یا احباط عمل، تعبیری است قرآنی به معنی باطل شدن عمل و از اثر افتادن آن. در قرآن کریم، حبط فقط در مورد عمل آمده است.مولانا هم بدین موضوع پرداخته است. او می گوید احوال نفسانی وقتی بر قلب عارض می گردد، زحمات آدمی را در انجام طاعات و عبادات به باد می دهد و هر جلوه و صفایی را که از آن اعمال حاصل شده محو می کند و قلب به مغاک تیرگی و انکدار فرو می افتد:

ما در اين انبار گندم مى‏كنيم            گندم جمع آمده گم مى‏كنيم‏

مى‏نينديشيم آخر ما به هوش            كين خلل در گندم است از مكر موش‏

موش تا انبار ما حفره زده ست            وز فنش انبار ما ويران شده ست‏

اول اى جان دفع شر موش كن            وانگهان در جمع گندم جوش كن

      بشنو از اخبار آن صدر الصدور            لا صلاة تم الا بالحضور

گر نه موشى دزد در انبار ماست            گندم اعمال چل ساله كجاست‏

ريزه ريزه صدق هر روزه چرا            جمع مى‏نايد در اين انبار ما

بس ستاره‏ى آتش از آهن جهيد            و ان دل سوزيده پذرفت و كشيد

ليك در ظلمت يكى دزدى نهان            مى‏نهد انگشت بر استارگان‏

مى‏كشد استارگان را يك به يك            تا كه نفروزد چراغى از فلك

                                                                               (دفتراول386-377)

                 *عمل انسان، موضوعیت دارد نه طریقت*‏

اعمال آدمی هیچکدام ذاتاً او را به مطلوب و مقصود نمی رساند. چون اگر چنین بودی بشردر هیچ کاری ناکام نبودی. بل عمل آدمی یکی از شروط دستیازی به مقصود است. برای همین است که بسیار دیده ایم که شخصی برای نیل به مقصود، راهی یا کسی بر می گزیند، اما از این عمل به مقصود نمی رسد، لیکن ناگهان از راهی که هیچ روی آن حساب نکرده یا به تعبیر قرآن «مِن حَیثُ لا یَحتَسِب» به مقصودش می رسد.

           در طمع خود فايده‏ى ديگر نهد            و آن مرادت از كسى ديگر دهد

   اى طمع در بسته در يك جاى سخت            كايدم ميوه از آن عالى درخت‏

       آن طمع ز آن جا نخواهد شد وفا            بل ز جاى ديگر آيد آن عطا

      آن طمع را پس چرا در تو نهاد            چون نخواهد ز آن طرف آن چيز داد

             از براى حكمتى و صنعتى            نيز تا باشد دلت در حيرتى‏

         تا دلت حيران بود اى مستفيد            كه مرادم از كجا خواهد رسيد

         تا بدانى عجز خويش و جهل خويش            تا شود ايقان تو در غيب بيش‏

         هم دلت حيران بود در منتجع            كه چه روياند مصرف زين طمع‏

         طمع دارى روزيى در درزيى            تا ز خياطى برى زر تا زيى‏

         رزق تو در زرگرى آرد پديد            كه ز وهمت بود آن مكسب بعيد

       پس طمع در درزيى بهر چه بود            چون نخواست آن رزق ز آن جانب گشود

         بهر نادر حكمتى در علم حق            كه نبشت آن حكم را در ما سبق‏

                                                                                         (دفترششم4200-4189)

مولانا حکایت فقیر روزی طلب را که در بغداد به خواب دیده بود که در مصر گنجینه ای کلان نصیب او خواهد شد در همین مقصود آورده است. وقتی که آن مرد از سخنان داروغه دریافت که گنج مقصود در خانة خود به بغداد است:

گفت با خود گنج در خانه‏ى من است            پس مرا آن جا چه فقر و شيون است‏

           بر سر گنج از گدايى مرده‏ام            ز انكه اندر غفلت و در پرده‏ام‏

                                                                                            (دفترششم4323-4322)

                                    *اصل بقای عمل*

       محسنان مردند و احسانها بماند            اى خنك آن را كه اين مركب براند

         ظالمان مردند و ماند آن ظلمها            واى جانى كاو كند مكر و دها

         گفت پيغمبر خنك آن را كه او            شد ز دنيا ماند از او فعل نكو

       مرد محسن ليك احسانش نمرد            نزد يزدان دين و احسان نيست خرد

         واى آن كاو مرد و عصيانش نمرد            تا نپندارى به مرگ او جان ببرد

                                                                                                      (دفترچهارم1205-1201)

    *انگیزه و ساختار روحی، زاینده اعمال و احوال ظاهری است*

هر موکل را موکل مختفی است                     ورنه او در بند سگ طبعی ز چیست؟

                                                                                                          (دفترسوم3821)

         همچنان كه سهل شد ما را حضر            سهل شد هم قوم ديگر را سفر

         آن چنان كه عاشقى بر سرورى            عاشق است آن خواجه بر آهنگرى‏

         هر كسى را بهر كارى ساختند            ميل آن را در دلش انداختند

   دست و پا بى‏ميل جنبان كى شود            خار و خس بى‏آب و بادى كى رود؟

         گر ببينى ميل خود سوى سما            پر دولت بر گشا همچون هما

     ور ببينى ميل خود سوى زمين            نوحه مى‏كن، هيچ منشين از حنين

                                                                                              (دفترسوم1621-1616)

             *عمل آدمی، تجلّی درون و ضمیر پنهان اوست*

               شد مناسب عضوها و ابدانها            شد مناسب وصفها با جانها

          وصف هر جانى تناسب باشدش            بى‏گمان با جان كه حق بتراشدش‏

   چون صفت با جان قرين كرده ست او              پس مناسب دانش همچون چشم و رو                                                                              (دفترسوم2775-2773)

 

بهشت و دوزخ

منبع : مینا گر عشق

اعتقاد به بهشت و دوزخ از باورهای بنیادین اکثریت ادیان بخصوص ادیان وحیانی است.اما در چگونگی آن اختلاف است.ظاهریه به همان توصیفات صوری از بهشت و دوزخ اکتفا کرده اندو از آن فراتر نرفته اند.اما به نظر عارفان،غالب توصیفات کتب آسمانی به ویژه قرآن درباره بهشت ودوزخ جنبه تمثیلی دارد و صرفاً جهت تقریب اذهان عامه گفته شده است. چرا که در خلال آن توصیفات، خواصی از آن جهان ذکر شده که با مادّی بودنش در نمی سازد. از قبیل خلود، متغیر نشدن آب جویباران بهشتی، فقدان غم و اندوه و... اما اندیشة مولانا در باب بهشت و دوزخ مطابق است با افکار زبدة عارفان و حکمای متألّه، و مغایر است با باورهای ظاهریان و قشریان.

                            *حکمت بهشت و دوزخ*

گر چه مقصود از بشر علم و هدى است            ليك هر يك آدمى را معبدى است‏

                    معبد مرد كريم أكرمته            معبد مرد لئيم أسقمته‏

              مر لئيمان را بزن تا سر نهند            مر كريمان را بده تا بر دهند

         لاجرم حق هر دو مسجد آفريد            دوزخ آنها را و اينها را مزيد

      ساخت موسى قدس در باب صغير            تا فرود آرند سر قوم زحير

            ز انكه جباران بدند و سر فراز            دوزخ آن باب صغير است و نياز

                                                                                         (دفترسوم2997-2992)

                             *حکمت آفریده شدن دوزخ*

         كه لئيمان در جفا صافى شوند            چون وفا بينند خود جافى شوند

         مسجد طاعاتشان پس دوزخ است            پاى‏بند مرغ بيگانه فخ است‏

         هست زندان صومعه‏ى دزد و لئيم            كاندر او ذاكر شود حق را مقيم‏

      چون عبادت بود مقصود از بشر            شد عبادتگاه گردن كش سقر

   آدمى را هست در هر كار دست            ليك ازو مقصود اين خدمت بده ست‏

     ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ اين بخوان            جز عبادت نيست مقصود از جهان‏

   گر چه مقصود از كتاب آن فن بود            گر تواش بالش كنى هم مى‏شود

       ليك ازو مقصود اين بالش نبود            علم بود و دانش و ارشاد و سود

                                                                                                (دفترسوم2990-2983)

 اصل ظهور بهشت،افعال پسندیده و نیّات ستوده و صفات نکوست*

     چون سجودى يا ركوعى مرد كشت            شد در آن عالم سجود او بهشت‏

      چون كه پريد از دهانش حمد حق            مرغ جنت ساختش رب الفلق‏

            حمد و تسبيحت نماند مرغ را            گر چه نطفه‏ى مرغ باد است و هوا

         چون ز دستت رست ايثار و زكات            گشت اين دست آن طرف نخل و نبات‏

         آب صبرت جوى آب خلد شد            جوى شير خلد مهر تست و ود

         ذوق طاعت گشت جوى انگبين            مستى و شوق تو جوى خمر بين‏

         اين سببها آن اثرها را نماند            كس نداند چونش جاى آن نشاند

         اين سببها چون به فرمان تو بود            چار جو هم مر ترا فرمان نمود

         هر طرف خواهى روانش مى‏كنى            آن صفت چون بد چنانش مى‏كنى‏

         چون منى تو كه در فرمان تست            نسل آن در امر تو آيند چست‏

                مى‏دود بر امر تو فرزند نو            كه منم جزوت كه كردى‏اش گرو

       آن صفت در امر تو بود اين جهان            هم در امر تست آن جوها روان‏

             آن درختان مر ترا فرمان برند            كان درختان از صفاتت با برند

 چون به امر تست اينجا اين صفات            پس در امر تست آن جا آن جزات

                                                                                                     (دفترسوم3470-3457)

        *اصل ظهور دوزخ نیزافعال ناپسندیده و زشت است*

         چون ز دستت زخم بر مظلوم رست            آن درختى گشت از او زقوم رست‏

         چون ز خشم آتش تو در دلها زدى            مايه‏ى نار جهنم آمدى‏

         آتشت اينجا چو آدم سوز بود            آن چه از وى زاد مرد افروز بود

         آتش تو قصد مردم مى‏كند            نار كز وى زاد بر مردم زند

         آن سخنهاى چو مار و كژدمت            مار و كژدم گشت و مى‏گيرد دمت‏

          اوليا را داشتى در انتظار            انتظار رستخيزت گشت يار

         وعده‏ى فردا و پس فرداى تو            انتظار حشرت آمد واى تو

         منتظر مانى در آن روز دراز            در حساب و آفتاب جان گداز

         كاسمان را منتظر مى‏داشتى            تخم فردا ره روم مى‏كاشتى‏

 خشم تو تخم سعير دوزخ است            هين بكش اين دوزخت را كاين فخ است                                                                                                  (دفترسوم3480-3471)

          

    *بهشت و دوزخ، دو تجلی از باطن انسان است*

دوزخ و جنّت، همه اجزای اوست                  هر چه اندیشی تو، او بالای اوست

                                                                                                              (دفتردوم3106)

            شسته در باطن ميان گلستان            ظاهرا حادى ميان دوستان‏

          بوستان با او روان هر جا رود            ليك آن از خلق پنهان مى‏شود

            ميوه‏ها لابه‏كنان كز من بچر            آب حيوان آمده كز من بخور

 طوف مى‏كن بر فلك بى‏پر و بال            همچو خورشيد و چو بدر و چون هلال‏                                                                                           (دفترچهارم1104-1102)

 

         مومنان در حشر گويند اى ملك            نى كه دوزخ بود راه مشترك؟‏

             مومن و كافر بر او يابد گذار            ما نديديم اندر اين ره دود و نار

                نك بهشت و بارگاه ايمنى            پس كجا بود آن گذرگاه دنى‏؟

     پس ملك گويد كه آن روضه‏ى خضر            كه فلان جا ديده‏ايد اندر گذر

         دوزخ آن بود و سياستگاه سخت            بر شما شد باغ و بستان و درخت‏

         چون شما اين نفس دوزخ خوى را            آتشى گبر فتنه جوى را

              جهدها كرديد و او شد پر صفا            نار را كشتيد از بهر خدا

         آتش شهوت كه شعله مى‏زدى            سبزه‏ى تقوى شد و نور هدى‏

         آتش خشم از شما هم حلم شد            ظلمت جهل از شما هم علم شد

            آتش حرص از شما ايثار شد            و آن حسد چون خار بد گلزار شد

      چون شما اين جمله آتشهاى خويش            بهر حق كشتيد جمله پيش پيش‏

            نفس نارى را چو باغى ساختيد            اندر او تخم وفا انداختيد

             بلبلان ذكر و تسبيح اندر او            خوش سرايان در چمن بر طرف جو

           داعى حق را اجابت كرده‏ايد            در جحيم نفس آب آورده‏ايد

               دوزخ ما نيز در حق شما            سبزه گشت و گلشن و برگ و نوا

                                                                                                         (دفتردوم2568-2554)

                  *بهشت، بسته به عمل و معرفت انسان است*

   ز انكه جنت را نه ز آلت بسته‏اند            بلكه از اعمال و نيت بسته‏اند

   اين بنا ز آب و گل مرده بده‏ست            و آن بنا از طاعت زنده شده‏ست‏

 اين به اصل خويش ماند پر خلل            و آن به اصل خود كه علم است و عمل

                                                                                                        (دفترچهارم477- 475)

                              *استدلال بر خلود  بهشت*

از آن رو که بهشت، دار سلام و سلامتی است از شائبة اضداد منزّه است، بدین جهت جاودان و ابدی است.

         آن جهان جز باقى و آباد نيست            ز انكه آن تركيب، از اضداد نيست‏

             اين تفانى از ضد آيد ضد را            چون نباشد ضد، نباشد جز بقا

       نفى ضد كرد از بهشت آن بى‏نظير            كه نباشد شمس و ضدش زمهرير

                                                                                                                (دفترششم58-56)

                           *دوزخ، لازمة کمال الهی است*

       دوزخ آن خشم است خصمى بايدش            تا زيد ور نى رحيمى بكشدش‏

             پس بماندى لطف بى‏قهر و بدى            پس كمال پادشاهى كى بدى؟‏

                                                                                                      (دفترچهارم1079-1078)

                                      *قلب تاریک، دوزخ است*

دوزخ است آن خانه، کان بی روزن است        اصل دین، ای بنده!روزن کردن است                                                                                                       (دفترسوم2404)

                    *عذاب دنیوی شمّه ای از دوزخ است*

              اين عصا از دوزخ آمد چاشنى            كه هلا! بگريز اندر روشنى‏

               ور نه درمانى تو در دندان من            مخلصت نبود ز در بندان من‏

         اين عصايى بود اين دم اژدهاست            تا نگويى دوزخ يزدان كجاست؟

                                                                                                     (دفترچهارم2810-2808)

                                    *وصف حال دوزخیان*

         پس روان گردد به زندان سعير            كه نباشد خار را ز آتش گزير

     چون موكل آن ملايك پيش و پس            بوده پنهان گشته پيدا چون عسس‏

    مى‏برندش مى‏سپوزندش به نيش            كه برو اى سگ به كهدانهاى خويش‏

              مى‏كشد پا بر سر هر راه او            تا بود كه بر جهد ز آن چاه او

               منتظر مى‏ايستد تن مى‏زند            در اميدى روى واپس مى‏كند

         اشك مى‏بارد چو باران خزان            خشك اوميدى چه دارد او جز آن‏؟

         هر زمانى روى واپس مى‏كند            رو به درگاه مقدس مى‏كند

         پس ز حق امر آيد از اقليم نور            كه بگوييدش كه اى بطال عور!

                انتظار چيستى اى كان شر!            رو چه واپس مى‏كنى اى خيره‏سر!

         نامه‏ات آن است كت آمد به دست            اى خدا آزار و اى شيطان‏پرست!‏

 چون بديدى نامه‏ى كردار خويش            چه نگرى پس بين جزاى كار خويش‏

         بى‏هده چه مول مولى مى‏زنى؟            در چنين چه كو اميد روشنى؟‏

               نه ترا از روى ظاهر طاعتى            نه ترا در سر و باطن نيتى‏

              نه ترا شبها مناجات و قيام            نه ترا در روز پرهيز و صيام‏

         نه ترا حفظ زبان ز آزار كس            نه نظر كردن به عبرت پيش و پس‏

     پيش چه بود ياد مرگ و نزع خويش            پس چه باشد مردن ياران ز پيش‏

             نه ترا بر ظلم توبه‏ى پر خروش            اى دغا گندم نماى جو فروش‏

             چون ترازوى تو كژ بود و دغا            راست چون جويى ترازوى جزا؟

         چون كه پاى چپ بدى در غدر و كاست            نامه چون آيد ترا در دست راست؟‏

         چون جزا سايه‏ست اى قد تو خم            سايه‏ى تو كژ فتد در پيش هم‏

                                                                                                     (دفترپنجم1833-1814)

                                *بهشت، مطیع بهشتی است*

         اين سببها چون به فرمان تو بود            چار جو هم مر ترا فرمان نمود

      هر طرف خواهى روانش مى‏كنى            آن صفت چون بد چنانش مى‏كنى

                                                                                                    (دفترسوم3465-3464)

           آن درختان، مر ترا فرمان برند            كان درختان، از صفاتت با برند

    چون به امر تست اينجا اين صفات            پس در امر تست آن جا، آن جزات

      (‏دفترسوم3470-3469  )

                            *بهشت، با بهشتی سنخیت دارد*

      چون بهشتى، جنس جنت آمده‏ست            هم ز جنسيت شود يزدان پرست‏

               نه نبى فرمود: جود و محمده            شاخ جنت دان به دنيا آمده‏؟

         مهرها را جمله جنس مهر خوان            قهرها را جمله، جنس قهر دان‏

                          لاابالى، لاابالى آورد            ز انكه جنس هم بوند اندر خرد

                                                                                                       (دفترششم2984-2981)

*بهشت، در پرهیز از شهوات حاصل می شود و دوزخ،از شهوات*

             آن بكن كه هست مختار نبى            آن مكن كه كرد مجنون و صبى‏

      حفت الجنة به چه محفوف گشت؟            بالمكاره كه از او افزود كشت

                                                                                                            (دفترپنجم164-163)

                حفت الجنة مكاره را رسيد            حفت النار از هوا آمد پديد

                                                                                                                  (دفترپنجم4030)

                    *بهشت،حیات محض است*

       حق همى‏گويد كه ديوار بهشت            نيست چون ديوارها بى‏جان و زشت‏

 چون در و ديوار تن با آگهى است            زنده باشد خانه چون شاهنشهى است‏

      هم درخت و ميوه هم آب زلال            با بهشتى در حديث و در مقال‏

      ز انكه جنت را نه ز آلت بسته‏اند            بلكه از اعمال و نيت بسته‏اند

                                                                                                       (دفترچهارم475-472)

         هم سرير و قصر و هم تاج و ثياب            با بهشتى، در سؤال و در جواب‏

                                                                                                            (دفترچهارم478)

 

قیامت

منبع : مینا گر عشق

از مضمون آیات و احادیث و سخنان حکیمان و عارفان بزرگ و از جمله کلام مولانا بر می آید که قیامت، تنها خاص آدمی نیست بل همة کائنات دارای قیامت و رستاخیز هستند. چنانکه آیة 104 سورة انبیاء و آیة 19سورة عنکبوت و آیة 4 سورة یونس بدان ناطق است. در نزد عرفا قیامت به سه نشئه از حیات اطلاق شود. یکی مرگ طبیعی و دوم مرگ اختیاری  و سوم قیامت کبری.مرگ اجباری را قیامت صغری، مرگ اختیاری را قیامت وسطی و رستاخیز موعود را قیامت کبری گویند.

به اعتباری دیگر، قیامت به دو نوع طبیعی و ماوراءالطبیعی تقسیم می شود.قیامت در عرصة طبیعت عبارت است از تحوّل دائمی و شوق هر موجود به کمال بالاتر.

بدینسان هر موجودی دائماً در حال خلع و لبس است.جامة کهنه را از خود فرو می افکند و جامه ای نو می پوشد. و البته این تبدّل در جواهر و اعراض موجودات رخ می نماید. اما قیامت ماوراءالطبیعی در دو مرتبه واقع می شود.مرتبه ای از آن در همین نشئة دنیوی به ظهور می رسد و آن خاص کاملان است. و مراد از آن گذر از نمود به بود و از مجاز به حقیقت است که گاه از آن به تولد دوم یا ظهور نیستی در هستی تعبیر می کنند. چنانکه اعلی درجة این نوع قیامت در وجود اکمل نوع بشر یعنی محمّد مصطفی(ص) متحقق شد و او مظهر قیات بل عین قیامت های متعدد بوده است. نیز از مضمون آیات قرآنی و اقوال بزرگان و از جمله مولانا چنین بر می آید که قیامت مبتنی بر دو اصل است. یکی بقای شخصیّت و دیگر بقای عمل.

                    *قیامت، حقیقتی دائمی و بی نهایت است*

به نظر مولانا قیامت، حقیقتی عام و فراگیر و دائمی است.و هر لحظه در کلّیّت هستی قیامتی برپاست.لذا هر جهانی که از نو زاده می شود نسبت به جهان قبل از خود  قیامت و نسبت به جهان بعد از خود دنیا محسوب می شود. بنابراین قیامت را نهایتی نیست و به وصف بشری در نگنجد.

         پس جهان زايد جهان ديگرى            اين حشر را وا نمايد محشرى‏

            تا قيامت گر بگويم، بشمرم            من ز شرح اين قيامت، قاصرم‏

                                                                                                (دفتردوم1188-1187)

                     *اثبات قیامت با دلایل فطری و اقناعی*

مولانا در اثبات قیامت، نقبی به فطرت سلیم آدمی می زند و از ورود به گریوه های صعب و خم اندر خم کلامی اهل جدال می پرهیزد. او بر اسلوب قرآنی، ذهن و ضمیر آدمی را متوجه تحولات پدیدارهای طبیعی می کند و بر قیاس آن، مسئلة قیامت را امری طبیعی و مطابق با ناموس آفرینش می شناسد.

           مصطفى روزى به گورستان برفت            با جنازه‏ى مردى از ياران برفت‏

         خاك را در گور او آگنده كرد            زير خاك آن دانه‏اش را زنده كرد

          اين درختانند همچون خاكيان            دستها بر كرده‏اند از خاكدان‏

 سوى خلقان صد اشارت مى‏كنند            و آن كه گوش استش عبارت مى‏كنند

                با زبان سبز و با دست دراز            از ضمير خاك مى‏گويند راز

         همچو بطان سر فرو برده به آب            گشته طاوسان و بوده چون غراب‏

         در زمستانشان اگر محبوس كرد            آن غرابان را خدا طاوس كرد

         در زمستانشان اگر چه داد مرگ            زنده‏شان كرد از بهار و داد برگ‏

                                                                                                          (دفتراول2019-2012)

                اين بهار نو ز بعد برگ ريز            هست برهان وجود رستخيز

           در بهار آن سرها پيدا شود            هر چه خورده‏ست اين زمين رسوا شود

           بر دمد آن از دهان و از لبش            تا پديد آرد ضمير و مذهبش‏

                                                                                                (دفتر پنجم3973-3971)

 

                                     * نقد منکران حشر *

            خاك را و نطفه را و مضغه را            پيش چشم ما همى‏دارد خدا

             كز كجا آوردمت اى بد نيت            كه از آن آيد همى خفريقى‏ات؟‏

         تو بر آن عاشق بدى در دور آن            منكر اين فضل بودى آن زمان‏

         اين كرم چون دفع آن انكار تست            كه ميان خاك مى‏كردى نخست‏

                     حجت انكار شد انشار تو            از دوا بدتر شد اين بيمار تو

           خاك را تصوير اين كار از كجا            نطفه را خصمى و انكار از كجا؟

         چون در آن دم بى‏دل و بى‏سر بدى            فكرت و انكار را منكر بدى‏

   از جمادى چون كه انكارت برست            هم از اين انكار حشرت شد درست‏

پس مثال تو چو آن حلقه زنى است            كز درونش خواجه گويد خواجه نيست‏

 حلقه زن زين نيست دريابد كه هست            پس ز حلقه بر ندارد هيچ دست‏

           پس هم انكارت مبين مى‏كند            كز جماد او حشر صد فن مى‏كند

           چند صنعت رفت اى انكار تا            آب و گل انكار زاد از هَلْ أتى

آب و گل مى‏گفت خود انكار نيست            بانگ مى‏زد بى‏خبر كه اخبار نيست

                                                                                                            (دفترچهارم901-889)

                 * حکمت پوشیده بودن قیامت از عامگان *

حقیقت قیامت بر عامگان سطحی اندیش، نهفته است، اما حقیقت آن بر اهل نظر پوشیده نیست. حکمت پوشیدگی قیامت آن است که گوهر ایمانی و کافرانة آدمیان در ظهور آید.

     

 گفت: مخفى داشته ست آن را خرد            تا بود غيب اين جهان نيك و بد

         ز انكه گر پيدا شدى اشكال فكر            كافر و مومن نگفتى جز كه ذكر

        پس عيان بودى نه غيب اى شاه اين            نقش دين و كفر بودى بر جبين‏

       كى درين عالم بت و بتگر بدى ؟           چون كسى را زهره‏ى تسخر بدى‏؟

         پس قيامت بودى اين دنياى ما            در قيامت كى كند جرم و خطا؟

         گفت شه پوشيد حق پاداش بد            ليك از عامه نه از خاصان خود

         گر به دامى افكنم من يك امير            از اميران خفيه دارم، نه از وزير

                                                                                                         (دفتردوم990-984)

                          * قیامت، روز ظهور نهانی ها *

حشر تو گوید که سرّ مرگ چیست     میوه ها گویند سرّ برگ چیست

                                                                                                            (دفتردوم1825)

      پس همى‏گويند هر نقش و نگار:            مژده مژده نك همى‏آيد بهار

           تا بود تابان شكوفه چون زره            كى كند آن ميوه‏ها پيدا گره؟‏

   چون شكوفه ريخت ميوه سر كند            چون كه تن بشكست جان سر بر زند

         ميوه معنى و شكوفه صورتش            آن شكوفه مژده ميوه نعمتش‏

چون شكوفه ريخت ميوه شد پديد            چون كه آن كم شد شد اين اندر مزيد

   تا كه نان نشكست قوت كى دهد؟            ناشكسته خوشه‏ها كى مى‏دهد؟

                   تا هليله نشكند با ادويه            كى شود خود صحت افزا ادويه؟‏

                                                                                                    (دفتراول2933-2927)

  پس قيامت روز عرض اكبر است            عرض او خواهد كه با زيب و فر است‏

   هر كه چون هندوى بد سودايى است            روز عرضش نوبت رسوايى است‏

         چون ندارد روى همچون آفتاب            او نخواهد جز شبى همچون نقاب‏

         برگ يك گل چون ندارد خار او            شد بهاران دشمن اسرار او

 و انكه سر تا پا گل است و سوسن است            پس بهار او را دو چشم روشن است‏                                                                                         

         خار بى‏معنى خزان خواهد خزان            تا زند پهلوى خود با گلستان‏                                        

         تا بپوشد حسن آن و ننگ اين            تا نبينى رنگ آن و رنگ اين‏

                                                                                                (دفتراول2923-2917)

 حق، قیامت را لقب زآن روز کرد                  روز بنماید جمال سرخ و زرد

                                                                                                          (دفتردوم292)

روز محشر، هر نهان پیدا شود                      هم ز خود هر مجرمی رسوا شود

                                                                                                            (دفترپنجم2211)

                            * زنده بودن نشئة قیامت *

مولانا عقیده دارد که سرای آخرت، عین حیات و زندگانی محض است.

     حق همى‏گويد كه ديوار بهشت            نيست چون ديوارها بى‏جان و زشت‏

 چون در و ديوار تن با آگهى است            زنده باشد خانه چون شاهنشهى است‏

      هم درخت و ميوه هم آب زلال            با بهشتى در حديث و در مقال‏

     ز انكه جنت را نه ز آلت بسته‏اند            بلكه از اعمال و نيت بسته‏اند

     اين بنا ز آب و گل مرده بده‏ست            و آن بنا از طاعت زنده شده‏ست

                                                                                                            (دفترچهارم476-472)

         * قیامت، روز رستگاری نیکان و گرفتاری بدان است *

 

    روز نحر رستخيز سهمناك            مومنان را عيد و گاوان را هلاك‏

  جمله‏ى مرغان آب آن روز نحر            همچو كشتيها روان بر روى بحر

         تا كه يهلك من هلك عن بينة            تا كه ينجو من نجا و استيقنه‏

         تا كه بازان جانب سلطان روند            تا كه زاغان سوى گورستان روند

                                                                                                      (دفترششم1879-1876)

 مخلصم زين هر دو محشر قصه‏اى است            مومنان را در بيانش حصه‏اى است‏

          چون بر آيد آفتاب رستخيز            بر جهند از خاك زشت و خوب تيز

         سوى ديوان قضا پويان شوند            نقد نيك و بد به كوره مى‏روند

             نقد نيكو شادمان و ناز ناز            نقد قلب اندر زحير و در گداز

         لحظه لحظه امتحانها مى‏رسد            سر دلها مى‏نمايد در جسد

         چون ز قنديل آب و روغن گشته فاش            يا چو خاكى كه برويد سرهاش

                 از پياز و گندنا و كوكنار            سر دى پيدا كند دست بهار

         آن يكى سر سبز نحن المتقون            و آن دگر همچون بنفشه سر نگون‏

                                                                                                      (دفترپنجم 1802-1795)

                      *مقایسة قیامت طبیعی و ماورای طبیعی*

مولانا از تحولاتی که در قیامت بر جرم زمین و افلاک عارض می گردد نقبی می زند به قیامت روحی و معنوی سالک. و آن اینکه وقتی سالک کوه خودبینی را به مدد عبادت و ریاضت از میان برمیدارد و وجه فانی خود را در وجه باقی کردگار محو می سازد در او قیامتی رخ می دهد.

         چون قيامت كوهها را بر كند            پس قيامت اين كرم كى مى‏كند؟

 اين قيامت ز آن قيامت كى كم است؟            آن قيامت زخم و اين چون مرهم است‏

 هر كه ديد اين مرهم از زخم ايمن است            هر بدى كاين حسن ديد او محسن است‏                                                                                      (دفتردوم1340-1338)

                   *انسان کامل، تحقّق عینی قیامت است*

مولانا می گوید هرگاه آدمی از اوصاف بشری بمیرد و به صفات الهی زنده شود به قیامت مبدّل شده است، بل عین قیامت شده است. این قیامت را به تولد دوم نیز تعبیر کرده است. محمّد(ص) نمونة اعلای قیامت است.

                                                                                   

      پس محمد صد قيامت بود نقد            ز انكه حل شد در فناى حل و عقد

   زاده‏ى ثانى است احمد در جهان            صد قيامت بود او اندر عيان‏

         زو قيامت را همى‏پرسيده‏اند            اى قيامت تا قيامت راه چند؟

          با زبان حال مى‏گفتى بسى            كه ز محشر حشر را پرسد كسى؟‏

بهر اين گفت آن رسول خوش پيام            رمز موتوا قبل موت يا كرام‏

همچنان كه مرده‏ام من قبل موت            ز آن طرف آورده‏ام اين صيت و صوت‏

       پس قيامت شو قيامت را ببين            ديدن هر چيز را شرط است اين‏

         تا نگردى او ندانى‏اش تمام            خواه آن انوار باشد يا ظلام‏

                                                                                                            (دفترششم757-750)

بر تو می خندد، مبین او را چنان                    صد قیامت در درونستش نهان

                                                                                                            (دفتردوم3105)

                             *جمع اجزای متفرّق بدن*

 

       چون جنين را در شكم حق جان دهد            جذب اجزا در مزاج او نهد

            از خورش او جذب اجزا مى‏كند            تار و پود جسم خود را مى‏تند

             تا چهل سالش به جذب جزوها            حق حريصش كرده باشد در نما

             جذب اجزا روح را تعليم كرد            چون نداند جذب اجزا شاه فرد؟

                جامع اين ذره‏ها خورشيد بود            بى‏غذا اجزات را داند ربود

       آن زمانى كه در آيى تو ز خواب            هوش و حس رفته را خواند شتاب‏

            تا بدانى كان از او غايب نشد            باز آيد چون بفرمايد كه: عد

                                                                                                    (دفتر سوم 1762-1756)

 

         هين عزيرا در نگر اندر خرت            كه بپوسيده ست و ريزيده برت‏

         پيش تو گردآوريم اجزاش را            آن سر و دم و دو گوش و پاش را

         دست نى و جزو بر هم مى‏نهد            پاره‏ها را اجتماعى مى‏دهد

             درنگر در صنعت پاره زنى            كاو همى‏دوزد كهن بى‏سوزنى‏

         ريسمان و سوزنى نى وقت خرز            آن چنان دوزد كه پيدا نيست درز

             چشم بگشا حشر را پيدا ببين            تا نماند شبهه‏ات در يوم دين‏

                    تا ببينى جامعى‏ام را تمام            تا نلرزى وقت مردن ز اهتمام‏

            همچنان كه وقت خفتن ايمنى            از فوات جمله حسهاى تنى

      بر حواس خود نلرزى وقت خواب            گر چه مى‏گردد پريشان و خراب‏

                                                                                                    (دفترسوم1771-1763)

                 آن جلود و آن عظام ريخته            فارسان گشته غبار انگيخته‏

         حمله آرند از عدم سوى وجود            در قيامت هم شكور و هم كنود

         سر چه مى‏پيچى كنى ناديده‏اى            در عدم ز اول نه سرپيچيده‏اى‏

      در عدم افشرده بودى پاى خويش            كه مرا كه بر كند از جاى خويش‏

                  مى‏نبينى صنع ربانيت را            كه كشيد او موى پيشانيت را

         تا كشيدت اندر اين انواع حال            كه نبودت در گمان و در خيال‏

                                                                                                       (دفتراول3681-3676)

                                  

                                      *معاد جسمانی*

برخی به معاد جسمانی محض معتقدند مانند ظاهریه و برخی به معاد روحانی محض معتقدند مانند باطنیه. اما قول معتبر تلفیق معاد جسمانی و روحانی است.

مولانا در باب معاد به قول اخیر معتقد است.

         باز آيد جان هر يك در بدن            همچو وقت صبح هوش آيد به تن‏

      جان تن خود را شناسد وقت روز            در خراب خود در آيد چون كنوز

         جسم خود بشناسد و در وى رود            جان زرگر سوى درزى كى رود؟

               جان عالم سوى عالم مى‏دود            روح ظالم، سوى ظالم مى‏دود

                 كه شناسا كردشان علم اله            همچو بره و ميش وقت صبحگاه‏

         پاى كفش خود شناسد در ظلم            چون نداند جان تن خود؟ اى صنم‏!

      صبح حشر كوچك است اى مستجير!            حشر اكبر را قياس از وى بگير

                                                                                                        (دفترپنجم1780-1774)

                          *حشر آدمی بر صفت غالب اوست*

هر صفتی که در آدمی به صورت ملکه و خوی غالب باشد، حشر مثالی و ملکوتی او نیز بر همان صفت غالب صورت می گیرد.

 در وجود ما هزاران گرگ و خوك            صالح و ناصالح و خوب و خشوك‏

 حكم آن خور است كان غالبتر است            چون كه زر بيش از مس آيد آن زر است‏

 سيرتى كان بر وجودت غالب است            هم بر آن تصوير حشرت واجب است‏                                                                                               (دفتردوم1419-1417)

*سؤال خداوند در قیامت از بندگان دربارة نعمت های خود*

         چون قيامت پيش حق صفها زده            در حساب و در مناجات آمده‏

        ايستاده پيش يزدان اشك ريز            بر مثال راست خيز رستخيز

      حق همى‏گويد: چه آوردى مرا            اندر اين مهلت كه دادم من ترا؟

    عمر خود را در چه پايان برده‏اى؟            قوت و قوت در چه فانى كرده‏اى‏؟

             گوهر ديده كجا فرسوده‏اى؟            پنج حس را در كجا پالوده‏اى‏؟

 چشم و گوش و هوش و گوهرهاى عرش            خرج كردى چه خريدى تو ز فرش‏؟

 دست و پا دادمت چون بيل و كلند            من ببخشيدم ز خود آن كى شدند؟

            همچنين پيغامهاى دردگين            صد هزاران آيد از حضرت، چنين‏

                                                                                                         (دفترسوم2154-2147)

         *برای درک حقیقت قیامت باید به قیامت مبدّل شد*

         پس قيامت شو قيامت را ببين            ديدن هر چيز را شرط است اين‏

            تا نگردى او ندانى‏اش تمام            خواه آن انوار باشد يا ظلام‏

         عقل گردى عقل را دانى كمال            عشق گردى عشق را دانى ذبال‏

                                                                                                            (دفترششم758-756)

 

رحمت از دید مولانا

 گرفته شده از میناگر عشق

قسمت دوم

 « سبقت رحمت »

یکی از ارکان عرفان اسلامی، سبقت رحمت الهی بر غضب اوست.چنانکه این موضوع هم به صورت حدیث قدسی رسیده و هم به صورت دعا.این رکن رکین همواره مورد توجه عارفان بوده است. و آنان اخلاق و سلوک خود را بر بنیاد آن می نهاده اند.و بدین طریق زهرین گیاه دشمنانگی و کینه ورزی را از دل ها بر می کندند و نهال عشق و دوستی بر جای آن می نشاندند.

    رحمتش سابق بده‏ست از قهر ز آن            تا ز رحمت گردد اهل امتحان‏

 رحمتش بر قهر از آن سابق شده‏ست            تا كه سرمايه‏ى وجود آيد به دست

                                                                                  (دفتر سوم 4167-4166)

   اندر آ كازاد كردت فضل حق            ز آن كه رحمت داشت بر خشمش سبق

                                                                                             (دفتر اول3826)

 ز آنكه اين دمها چه گر نالايق است            رحمت من بر غضب هم سابق است

                                                                                             ( دفتر اول2672)

         هم ز عزراييل با قهر و عطب            تو بهى چون سبق رحمت بر غضب‏

                                                                                                   (دفتر پنجم1571)

 سبق رحمت راست و او از رحمت است            چشم بد محصول قهر و لعنت است‏

       رحمتش بر نقمتش غالب شود            چيره زين شد هر نبى بر ضد خود

                                                                                                        (دفتر پنجم515-514)

         سبق برده رحمتش و آن غدر را            داده نورى كه نباشد بدر را

                                                                                                              (دفتر پنجم196)

       

 سبق رحمت بر غضب هست اى فتا            لطف غالب بود در وصف خدا

                                                                                                       (دفتر پنجم1591)

رحمت او سابق است از قهر او                     سابقی خواهی، برو سابق بجو

                                                                                                    (دفتر چهارم 3205)

 

 

 

رحمت از دید مولانا

گرفته شده : از مینا گر عشق اثر کریم زمانی

رحمت در لغت به معنی مهربانی است و در انسان نوعی حالت نفسانی و انفعال درونی است که به دنبال مشاهده ی وضع رقت بار نیازمندان و نظایر آن حاصل می آید.لیکن در مورد حق تعالی نمی توان چنین امری را قائل شد،زیرا ذات اقدس الهی از هر گونه انفعال و تأثّری منزّه است.بل رحمت حق تعالی به معنی احسان و تفضّل است. افاضه ی وجود بر ممکنات و موجودات به اقتضای صفت رحمت الهی صورت گرفته است.لیکن سعه ی رحمت و افاضه ی نعمت از مقتضیات الوهی و از لوازم صفت ربوبی است.خداوند به دو اسم رحمان و رحیم وصف شده است.«رحمان»صیغه ی مبالغه است و نمایانگر رحمت عامه ی اوست و «رحیم »صفت مشبهه است و نشانگر رحمت خاصه ی او.

رحمت عامّه شامل همة موجودات می شود و کافر و مؤمن نمی شناسد.لیکن رحمت خاصه، تنها به برگزیدگان بندگان اختصاص دارد. 

    *رحمت عامة خداوند*

         حق همى‏خواهد كه نوميدان او            زين عبادت هم نگردانند رو

         هم به اوميدى مشرف مى‏شوند            چند روزى در ركابش مى‏دوند

         خواهد آن رحمت بتابد بر همه            بر بد و نيك از عموم مرحمه

                                                                                            (دفتر اول3614-3612)

         رحمت اندر رحمت آمد تا به سر            بر يكى رحمت فروماى اى پسر

                                                                                                      (دفتر دوم1941)

              از كمال رحمت و موج كرم            مى‏دهد هر شوره را باران و نم‏

                                                                                                   (دفتر چهارم1489)

         رحمت بى‏حد، روانه هر زمان            خفته‏ايد از درك آن، اى مردمان‏!

                                                                                                      (دفتر چهارم3304)

         انبيا گفتند: نوميدى بد است            فضل و رحمتهاى بارى، بى‏حد است

                                                                                                          (دفتر سوم2922)

       ليك من آن ننگرم، رحمت كنم            رحمتم پر ست، بر رحمت تنم

                                                                                                       (دفتر سوم3159)

           اى بسا كز وى نوازش ديده‏ايم            در گلستان رضا گرديده‏ايم‏

         بر سر ما، دست رحمت مى‏نهاد            چشمه‏هاى لطف از ما مى‏گشاد

              وقت طفلى‏ام كه بودم شير جو            گاهوارم را كه جنبانيد؟ او

             از كه خوردم شير، غير شير او؟            كى مرا پرورد جز تدبير او؟

                                                                                                 (دفتر دوم 2628-2625)

          *جملگان،غرق رحمت خداوند هستند و بی خبر از آن*

           رحمت بى‏حد روانه هر زمان            خفته‏ايد از درك آن اى مردمان‏!

         جامه‏ى خفته خورد از جوى ،آب            خفته اندر خواب، جوياى سراب‏

         مى‏دود كانجاى بوى آب هست            زين تفكر راه را بر خويش بست‏

                                                                                                (دفتر چهارم3306-3304)

                           *رحمت،اصل است و غضب، فرع*

 اصل نقدش، داد و لطف و بخشش است            قهر بر وى چون غبارى از غش است                                                                                                            (دفتر دوم2631)

                     

  *رحمت خداوند، زنده کننده است*

     زرع جان را كش جواهر مضمر است            ابر رحمت پر ز آب كوثر است

                                                                                                           (دفتر سوم 3218)

*عوامل جذب و دفع رحمت خداوند*

مولانا چند عامل را برای جذب رحمت وامی گوید که عبارتند از صدق،انکسار قلبی،فروتنی و صبر بر دشواری ها و مهربانی کردن.امّا عوامل دفع رحمت نیز عبارتند از کذب،تکبّر،قساوت قلب و جزع و فزع کردن در برابر مصائب.

         لاف وا داد كرمها مى‏كند            شاخ رحمت را ز بن بر مى‏كند

   راستى پيش آر يا خاموش كن            و آن گهان رحمت ببين و نوش كن

                                                                                                  (دفتر سوم752-751)

         آن كه سرها بشكند او از علو            رحم حق و خلق نايد سوى او

                                                                                                      (دفتر چهارم1858)

رحمتم موقوف آن خوش گريه‏هاست          چون گريست از بحر رحمت موج خاست                                                                                             (دفتردوم375)

 صبر و خاموشى جذوب رحمت است            وين نشان جستن نشان علت است

                                                                                                           (دفترسوم2725)

 آب رحمت بايدت رو پست شو            و آن گهان خور خمر رحمت مست شو                                                                                                     (دفتر دوم1940)

اشك خواهى رحم كن بر اشك بار            رحم خواهى بر ضعيفان رحم آر

                                                                                                          (دفتراول 822)

 *رحمت حق،بی چشم داشت است و معلّل به علّتی نیست*

      محض مهر و داورى و رحمتند            همچو حق بى‏علت و بى‏رشوتند

                                                                                                      (دفتر دوم1936)

             رحمتى، بى‏علتى، بى‏خدمتى            آيد از دريا مبارك ساعتى

                                                                                                         (دفترپنجم3624)

 *رحمت واسعةخداوند،نور امید در دل گناهکاران می تاباند*

         بنده گويد آن چه فرمودى بيان            صد چنانم صد چنانم صد چنان‏

         خود تو پوشيدى بترها را به حلم            ور نه مى‏دانى فضيحت‏ها به علم‏

      ليك بيرون از جهاد و فعل خويش            از وراى خير و شر و كفر و كيش‏

              وز نياز عاجزانه‏ى خويشتن            وز خيال و وهم من يا صد چو من‏

              بودم اوميدى به محض لطف تو            از وراى راست باشى يا عتو

          بخشش محضى ز لطف بى‏عوض            بودم اوميد اى كريم بى‏غرض‏

          رو سپس كردم بدان محض كرم            سوى فعل خويشتن مى‏ننگرم‏

       سوى آن اوميد كردم روى خويش            كه وجودم داده‏اى از پيش پيش‏

                  خلعت هستى بدادى رايگان            من هميشه معتمد بودم بر آن‏

           چون شمارد جرم خود را و خطا            محض بخشايش در آيد در عطا

            كاى ملايك باز آريدش به ما            كه بده‏ستش چشم دل سوى رجا

                 لاابالى‏وار آزادش كنيم            و آن خطاها را همه خط بر زنيم‏

                لاابالى مر كسى را شد مباح            كش زبان نبود ز غدر و از صلاح‏

               آتشى خوش بر فروزيم از كرم            تا نماند جرم و زلت بيش و كم‏

         آتشى كز شعله‏اش كمتر شرار            مى‏بسوزد جرم و جبر و اختيار

                 شعله در بنگاه انسانى زنيم            خار را گلزار روحانى كنيم‏

                                                                                             (دفتر پنجم1850- 1835)

         ما كه‏ايم اين را بيا اى يار من            روز من روشن كن از خلق حسن‏

         منگر اندر زشتى و مكروهى‏ام            كه ز پر زهرى چو مار كوهى‏ام‏

   اى كه من زشت و خصالم جمله زشت            چون شوم گل چون مرا او خار كشت‏

             نو بهار حسن گل ده خار را            زينت طاوس ده اين مار را

             در كمال زشتى‏ام من منتهى            لطف تو در فصل و در فن منتهى‏

           حاجت اين منتهى ز آن منتهى            تو بر آر اى حسرت سرو سهى‏

      چون بميرم فضل تو خواهد گريست            از كرم گر چه ز حاجت او برى است‏

    بر سر گورم بسى خواهد نشست            خواهد از چشم لطيفش اشك جست‏

       نوحه خواهد كرد بر محرومى‏ام            چشم خواهد بست از مظلومى‏ام‏

      اندكى ز آن لطفها اكنون بكن            حلقه‏اى در گوش من كن ز آن سخن‏

                                                                                                       (دفتر ششم2712-2703)

         همچنين هم بى‏نمك مى‏نال نيز            كه ذليلان را نظر كن اى عزيز!

            قادرى بى‏گاه باشد يا بگاه            از تو چيزى فوت كى شد اى اله‏؟

                                                                                                        (دفتر ششم555-554)

 

         ز انكه گر او هيچ بيند خويش را            مهلك و ناسور بيند ريش را

         درد خيزد زين چنين ديدن درون            درد او را از حجاب آرد برون‏

                   تا نگيرد مادران را درد زه            طفل در زادن نيابد هيچ ره‏

      اين امانت در دل و دل حامله ست            اين نصيحتها مثال قابله ست‏

      قابله گويد كه زن را درد نيست            درد بايد درد كودك را رهى است

                                                                                                      (دفتر دوم2520-2516)

           دست گيرنده وى است و بردبار            دم‏به‏دم آن دم از او اميد دار

         نيست غم گر دير بى‏او مانده‏اى            ديرگير و سخت‏گيرش خوانده‏اى‏

         دير گيرد سخت گيرد رحمتش            يك دمت غايب ندارد حضرتش

                                                                                                     (دفتر دوم2533-2531)

 *تفاوت رحمت خداوند و بشر *

          رحمتش نه رحمت آدم بود            كه مزاج رحم آدم غم بود

   رحمت مخلوق باشد غصه‏ناك            رحمت حق از غم و غصه‏ست پاك‏

      رحمت بى‏چون چنين دان اى پدر!            نايد اندر وهم از وى جز اثر

                                                                                                  (دفتر سوم3634-3632)

 *اولیای خدا بیش از هر صفتی از صفات حق،مظهر اسم رحمان و رحیم اند*

 چشمه‏ى آن آب رحمت مومن است            آب حيوان روح پاك محسن است‏

                                                                                                              (دفتر دوم1253)

         رحمت جزوش قرين گشته به كل            رحمت دريا بود هادى سبل‏

                                                                                                      (دفتر سوم 1808)

 *هر کس به اندازه ی مرتبه اش از رحمت کلیة حضرت حق برخوردار می شود*

         رحمت جزوى بود مر عام را            رحمت كلى بود همام را

         رحمت جزوش قرين گشته به كل            رحمت دريا بود هادى سبل‏

         رحمت جزوى به كل پيوسته شو            رحمت كل را تو هادى بين و رو

         تا كه جزو است او نداند راه بحر            هر غديرى را كند ز اشباه بحر

                                                                                                 (دفتر سوم 1810-1807)

         تاب لطفش را تو يكسان هم مدان            سنگ را و لعل را داد او نشان‏

         لعل را ز آن هست گنج مقتبس            سنگ را گرمى و تابانى و بس‏

                                                                                                     (دفتر ششم3453-3452)

 *تا آدمی مظهر صفت رحمانیت نشود کسی را هدایت نتوان کرد*

هدایت خلق نیاز به خوی مهربان است، مادام که مهربان نباشی هادی نتوانی بود.و اگر هم هدایت کنی تلاشی بیهوده ورزیده ای.

         چون نداند راه يم كى ره برد            سوى دريا خلق را چون آورد

         متصل گردد به بحر آن گاه او            ره برد تا بحر همچون سيل و جو

         ور كند دعوت به تقليدى بود            نه از عيان و وحى و تاييدى بود

                                                                                                     (دفتر سوم1813-1811)

      زارى و گريه قوى سرمايه‏اى است            رحمت كلى قوى‏تر دايه‏اى است

                                                                                                                (دفتر دوم1951)

 *قبول شدن طاعات بندگان از لیاقت آنان نیست بلکه از رحمت خداوند است*

    اين قبول ذكر تو از رحمت است            چون نماز مستحاضه رخصت است

                                                                                                            (دفتر دوم1797)

 *خطای بندگان از رحمت خداوند است تا دری از حقیقت به روی آنان گشوده شود*

         اشتباهى و گمانى در درون            رحمت حق است بهر رهنمون‏

                                                                                                      (دفتر اول2504)

 

شیطان از دید مولانا

قسمت سوم و آخری

تا اینجا مولانا در باب شیطان ، بر مبنای جهانی بینی صوفیانه سخن گفته است. اما از اینجا به بعد نظر او در باره شیطان بر مبنای اصحاب شریعت گفته آمده است. در این منظر شیطان موجودی پلید و فتنه انگیز است و باید از او اجتناب ورزید.

 

لزوم پیکار با شیطان

تا شود ایمن ز دزد و از شپش                 دیو را با دیوچه زوتر بکش

کو همی ترساندت هر دم ز فقر                همچو کبکش صید کن ای نفره صقر!

                                                             ( دفتر پنجم  1527-1528)

شیطان موجود وارونه کار است

یکی از خصوصیات فعل شیطان ، زیبا نشان دادن زشتی ها و زشت نشان دادن زیبایی هاست. در واقع شیطان ، وارونه کار است و به سبب همین وارونه کاری بسیاری از مردم را فریب میدهد.

عقل و ایمان را از این طفلان گول                     میخرد با ملک دنیا دیو غول

آنچنان زینت دهد مردار را                              که خرد ز ایشان دو صد گلزار را

آنچنان مهتاب، بنماید به سحر                           کز خسان صد کیسه برباید به سحر

انبیاشان تاجری آموختند                                  پیش ایشان، شمع دین افروختند

دیو و غول ساحر از سحر و نبرد                       انبیا رادر نظر شان زشت کرد

زشت گرداند به جادویی عدو                            تا طلاق افتد میان جفت و شو

دیده هاشان را به سحری دوختند                         تا چنین جوهر به خس بفروختند

                                                             ( دفتر ششم  993- 999)

چیره دستی شیطان در فریبکاری

جان بابا گویدت ابلیس، هین !                          تا به دم بفریبدت دیو لعین

این چنین تلبیس، با بابات کرد                          آدمی را این سیه رخ ، مات کرد

بر سر شطرنج، چست است این غراب                  تو مبین بازی به چشم نیم خواب

ز آنکه فرزین بند ها داند بسی                            که بگیرد در گلویت چون خسی

در گلو ماند خس او سال ها                                چیست آن خس؟ مهر جاه و مال ها

                                                             ( دفتر دوم 128- 132)

وصف مکر شیطان

معرفت های تو چون بانگ صفیر                      بانگ مرغان است ، لیکن مرغ گیر

صد هزاران مرغ را آن ره زده است                   مرغ، غره کاشنایی آمده است

در هوا چون بشنود بانگ صفیر                        از هوا آید، شود اینجا اسیر

قوم نوح از مکر تو در نوحه اند                        دل ، کباب و سینه ، شرحه شرحه اند

عاد را تو باد دادی در جهان                            در فکندی در عذاب و اندهان

از تو بود آن سنگسار قوم لوط                         در سیاه آبه ز تو خوردند غوط

مغز نمرود از تو آمد ریخته                             ای هزاران فتنه ها انگیخته !

عقل فرعون ذکی فیلسوف                               کور گشت از تو ، نیابید او وقوف

بو لهب هم از تو نا اهلی شده                            بوالحکم هم از تو بوجهلی شده

ای بر این شطرنج بهر یاد را                            مات کدره صد هزار استاد را

ای ز فرزین بند های مشکلت                             سوخته دل ها ، سیه گشته دلت

بحر مکری تو ، خلایق قطره یی                        تو چو کوهی ، وین سلیمان ذره یی

کی رهد از مکر تو ای مختصم !                        غرق طوفانیم الا من عصم

بس ستاره سعد از تو محترق                             بس سپاه و جمع از تو مفترق

                                                             ( دفتر دوم 2658- 2671)

 

او یکی دزد است ، فتنه سیرتی                        چون خیال ، او را به هر دم صورتی

کس نداند مرک او الا خدا                             در خدا بگریز و واره ز آن دغا

                                                             ( دفتر ششم 476- 477)

زانکه شیطانش بترساند ز فقر                        بار گیر صبر را بکشد به عقر

از نبی بشنو که شیطان در وعید                         می کند تهدیدت از فقر شدید

تا خوری زشت و ، بری زشت از شتاب               نی مروت ، نی تانی ، نی ثواب

                                                             ( دفتر پنجم  60-62)

حسادت کمترین آموزه شیطان است

کافران، همجنس شیطان آمده                          جانشان شاگرد شیطانان شده

صد هزاران خوی بد آموخته                         دیده های عقل و دل بر دوخته

کمترین خو شان به زشتی آن حسد                    آن حسد که گردن ابلیس زد

ز آن سگان، آموخته حقد و حسد                       که نخواهد خلق را ملک ابد

هر که را دید او کمال ، از چپ و راست             از حسد، قولنجش آمد، درد خاست

                                                             ( دفتر چهارم  2674- 2678)

ابلیس ، عشق دین نداشت

پر هنر را نیز اگر باشد نفیس                          کم پرست و عبرتی گیر از بلیس

علم بود ش، چون نبودش عشق دین                    او ندید از آدم ، الا نقش طین

                                                             ( دفتر ششم 259-260)

شیطان ، پایه گذار قیاس مع الفارق است

اول آن کس کین قیاسک ها نمود                       پیش انوار خدا، ابلیس بود

گفت: نار از خاک ، بی شک بهتر است              من زنار و او زخاک اکدر است

پس قیاس فرع، بر اصلش کنیم                          او ز ظلمت ، ما ز نور روشنیم

                                                             ( دفتر اول 3396- 3398)

شیطان، طالب عمر دراز است

کاغ کاغ و نعره زاغ سیاه                                دایما باشد به دنیا عمر خواه

همچو ابلیس از خدای پاک فرد                           تا قیامت عمر تن در خواست کرد

گفت : انظر نی الی یوم الجزا                            کاشکی گفتی که تبنا ربنا

عمر بی توبه ، همه جان کندن است                     مرگ حاضر ، غایب از حق بودن است

عمر و مرگ ، این هر دو با حق خوش بود            بی خدا، آب حیات، آتش بود

آن هم از تاثیر لعنت بود کو                          در چنان حضرت همی شد عمر جو

                                                             ( دفتر پنجم  767- 772)

شیطان ، منشا شر اخلاقی است نه منشا شر تکوینی

چون بر آمد نور ، ظلمت نیست شد                  ظلم را ظلمت بود اصل و عضد

نک شیطان کسب و خدمت میکند                     دیگران بسته به اصفادند و بند

اصل ظلم ظالمان از دیو بود                          دیو در بند است ، استم چون نمود؟

                                                             ( دفتر سوم 4636- 4638)

راز عصیان شیطان

آن بلیس از جان ، از ان سر بروده است                   یک نشد با جان ، که عضو مرده است

چون نبودش آن ، فدای آن نشد                               دست بشکسته ، مطیع جان نشد

                                                             ( دفتر ششم 155- 156)

شیطان بینش یک بعدی دارد

با دو دیده ، اول و اخر ببین                                 هین مباش اعور ، چو ابلیس لعین

اعور ان باشد که حالی دید و بس                           چون بهایم ، بی خبر از باز پس

                                                             ( دفتر چهارم 1709- 1710)

شناخت راه های سلطه شیطان از مهم ترین شرایط سلوک است

از نبی بر خوان که دیو و قوم او                        می برند از حال انسی ، خفیه بو

از رهی که انس از آن آگاه نیست                        زآنکه زین محسوس و ، زین اشباه نیست

درمیان ناقدان، زرقی متن                                 با محک ای قلب دون! لافی مزن

مر محک را ره بود در نقد و قلب                        که خدایش کرد امیر  جسم و وقلب

چون شیاطین با غلیظی های خویش                       واقف اند از سر ما و فکر و کیش

مسلکی دارند دزدیده درون                                 ما ز دزدی های ایشان سرنگون

                                                             ( دفتر چهارم  1780- 1785)

یگانگی نفس و شیطان

نفس و شیطان هر دو یک تن بوده اند                      در دو صورت ، خویش را بنموده اند

                                                             ( دفتر سوم 4053)

نفس و شیطان بوده از اول ، واحدی                      بوده آدم را عدو و حاسدی

                                                             ( دفتر سوم 3197)

مفهوم لعنت کردن شیطان از منظری دیگر

بعد از او خود ، قرن بر قرن آمدند                        جملگان بر سنت او پا زدند

هر که بنهد سنت بد ای فتا!                                 تا در افتد بعد او خلق از عمی

جمع گردد بر وی آن جمله بزه                             کو سری بوده ست و ایشان دم غزه

                                                             ( دفتر پنجم  1955-1957)

چشم بندی بود لعنت دیو را                           تا زیان خصم ، دید آن ریو را

لعنت این باشد که کژ بینش کند                      حاسد و خود بین و پر کینش کند

تا نداند که هر آنکه کرد بد                            عاقبت باز آید و بر وی زند

جلمه فرزین بند ها بیند به عکس                       مات بر وی گردد و نقصان و وکس

                                                             ( دفتر دوم 2512- 2515)

از بیانات اخیر مولانا این سوال پدید می آید که اگر لعنت کردن، نوعی حجاب بر دیده ملعون و مطرود است آیا امیدی به هدایت و نجات چنین شخصی می رود یا خیر ؟ جواب

زانکه او گر هیچ بیند خویش را                        مهلک و ناسور بیند ریش را

درد، خیزد زین چنین دیدن ، درون                    درد او را از حجاب آید برون

                                                             ( دفتر دوم 2516- 2517)

معنی لغوی شیطان

شیطنت، گرن کشی بد در لغت                       مستحق لعنت امد این صفت

اسب سرکش را عرب شطانش خواند                نی ستوری را که در مرعی بماند

                                                             ( دفتر پنجم  525-526)

 

شیطان از دید مولانا

قسمت دوم

شیطان ، وسیله آزمایش بندگان است

شیطان مدعی است که هر موجودی در دستگاه آفرینش نقشی دارد و من در این دستگاه نقش محک را دارم . من صرفا درون افراد را نشان میدهم. و الا کسی را بد یا خوب نمی کنم. پس من آفریننده خوب و بد نیستم، بل نشان دهنده آنها استم.

گفت ابلیسش ، گشای این عقد را                         من محک ام قلب را و نقد را

امتحان شیر و کلبم کرد حق                              امتحان نقد و قلبم کرد حق

قلب را من کی سیه رو کرده ام ؟                         صیرفی ام ، قیمت او کرده ام

نیکوان را رهنمایی میکنم                                  شاخه های خشک را بر میکنم

این علف ها می نهم از بهر چیست ؟                     تا پدید آید که حیوان جنس کیست ؟

گرگ از آهو چو زاید کودکی                             هست در گرگیش و آهو بی شکی

تو گیاه و استخوان پیش اش بریز                         تا کدامین سو کند او گام  ، تیز

گر به سوی استخوان آید سگ است                       ور گیاه خواهد ، یقین آهورگ است

قهر و لطفی جفت شد با همدیگر                          زاد از این هردو ، جهانی خیر و شر

تو گیاه و استخوان را عرضه کن                         قوت نفس و قوت جان را عرضه کن

گر غذای نفس جوید ابتر است                             ور غذای روح خواهد ، سرور است

گر کند او خدمت تن هست خر                              ور رود در بحر جان ، یابد گهر

گر چه این دو مختلف خیر و شرند                        لیک این هر دو ، به یک کار اندر اند

انبیا طاعات عرضه میکنند                              دشمنان شهوات  عرضه میکنند

نیک را چون بد کنم ؟ یزدان نی ام                     داعی ام من ، خالق ایشان نی ام

خوب را من زشت سازم ، رب نه ام                   زشت را و خوب را آیینه ام

سوخت هندو آیینه از درد را                            کین سیه رو می نماید مرد را

او مرا غماز کرد و راست گو                           تا بگویم زشت کو و ؟ خوب کو

من گواهم ، بر گوا زندان کجاست ؟                     اهل زندان نیستم  ، ایزد گواست

هر کجا بینم نهال میوه دار                              تربیت ها میکنم من دایه وار

هر کجا بینم درخت تلخ و خشک                       می برم ، تا وا رهد از پشک ، مشک

خشک گوید باغبان را کای فتی                        مر مرا چه می بری سر بی خطا؟

باغبان گوید : خمش ای زشت خو                      بس نباشد خشکی تو جرم تو ؟

خشک گوید راستم من ، کژ نیم                        تو چرا بی جرم می بری پی ام ؟

باغبان گوید: اگر مسعودیی                             کاشکی کژ بودیی ، تر بودیی

جاذب آب حیاتی گشتیی                                  اندر آب زندگی آغشته یی

تخم تو بد بوده است و اصل تو                         با درخت خوش نبوده وصل تو

شاخ تلخ ار با خوشی وصلت کند                       آن خوشی اندر نهادش بر زند

                                                             ( دفتر دوم    2672- 2699)

اعتراض ابلیس به گمراهان

تو زمن با حق چه نالی ؟ ای سلیم                        تو بنال از شر آن نفس لئیم

تو خوری حلوا، تو را دمل شود                          تب بگیرد، طبع تو مختل شود

بی گنه لعنت کنی ابلیس را                                چون نبینی از خود آن تلبیس را ؟

نیست از ابلیس، از توست ای غوی!                     که چو روبه ، سوی دنبه می دوی

چونکه در سبزه ببینی دنبه را                            دام باشد این ندانی تو چرا ؟

زآن ندانی کت ز دانش دور کرد                          میل دنبه چشم و عقلت کور کرد

تو گنه بر من منه ، کژ مژ مبین                          من ز بد بیزارم و، از حرص و کین

من بدی کردم ، پیشیمانم هنوز                              انتظارم، تا شبم آید به روز

متهم گشتم میان خلق ، من                                 فعل خود بر من نهد هر مرد و زن

گرگ بیچاره اگر چه گرسنه ست                          متهم باشد که او در طنطنه ست

از ضعیفی چون نداند راه رفت                             خلق گوید: تخمه است از لوت زفت

                                                             ( دفتر دوم    2718- 2729)

 

لعنت کردن شیطان چه مفهومی دارد ؟

از سخنان پیشین مولانا سوالی بدین مضمون حاصل می آید: اگر طراح و کارگردان نقش های موجودات ، خداوند است پس لعنت کردن شیطان چه مفهمومی دارد؟ مولانا سبب لعنت کردن شیطان را بازگو نکرده است اما سر لعنت او را باز گفته است. ((لعنت)) در واقع توصیفی از نقش شیطان است و در آن هیچ مذمتی نرفته است. عرصه هستی همچون تیاتری است که بازیگران ، هر کدام نقش منفی و مثبت را بازی می کنند، اما کسی آنان را به خاطر نقش هایی که ایفا می کنند نه می نکوهد و نه می ستاید. مولانا از زبان معاویه لعنت شیطان را به نقش تکوینی او در دستگاه آفرینش تعبیر می کند. با این تعبیر لعنت بر شیطان ، هیچ مذمتی را برای او به همراه ندارد.

آتش و نفتی، نسوزی چاره نیست                       کیست کز دست تو ، جامه اش پاره نیست ؟

طبعت ای آتش! چو سوزانیدنی است                   تا نسوزانی تو چیزی ، چاره نیست

لعنت این باشد که سوزانت کند                          اوستاد جمله دزدانت کند

                                                             ( دفتر دوم    2654- 2656)

 

خداوند ، خود بینی آدمی و تحقیر ابلیس را نکوهش میکند

مولانا در حکایتی تمثیلی آورده است که روزی آدم ع از سر حقارت به ابلیس در نگریست و با خود گفت: من از او برترم!  خداوند این عجب را نپسندید و او را نکوهید. مولانا در این حکایت غرور مومنان قشری را در هم می شکند، زیرا اینان معمولا به طاعت و عبادت خود می بالند و سست کاران در امور عبادی و آداب شرعی را به دیده تحقیر در می نگرند.

روزی آدم بر بلیسی کو شقی است                 از حقارت و از زیافت بنگریست

خویش بینی کرد و آمد خود گزین                  خنده زد بر کار ابلیس لعین

بانگ بر زد غیرت حق کای صفی!                تو نمی دانی ز اسرار خفی

پوستین را باز گونه گر کند                         کوه را از بیخ و از بن بر کند

پرده صد آدم آن دم بر درد                          صد بلیس نو مسلمان آورد

گفت آدم : توبه کردم زین نظر                      این چنین گستاخ نندیشم دیگر

                                                             ( دفتر اول 3893- 3898)

شیطان مظهر قهر خداوند است

نه غلط گفتم، که بد قهر خدا                      علتی را پیش آوردن چرا ؟

                                                             ( دفتر پنجم  1928)

تا اینجا مولانا در باب شیطان ، بر مبنای جهانی بینی صوفیانه سخن گفته است. اما از اینجا به بعد نظر او در باره شیطان بر مبنای اصحاب شریعت گفته آمده است. در این منظر شیطان موجودی پلید و فتنه انگیز است و باید از او اجتناب ورزید.

 

شیطان از دید مولانا

گرفته شده از کتاب میناگر عشق

قسمت اول

شیطان

از آن رو که موضوع شیطان با انسان و سعادت و شقاوت او و نیز با مسئله جبر و اختیار در پیوند است از همان آغاز در ردیف مسائل کلامی و فلسفی قرار گرفت و سوالاتی بر انگیخت. آیا وجود شیطان در دستگاه آفرینش را باید امری لازم و ساختاری تلقی کرد یا آن را پدیده ای دفعی و اتفاقی شمرد؟ آیا اگر شیطان لحظه بر عصیان خو چیره می امد و بر آدم سجده می آورد ، دستگاه خلقت به گونه ای دیگری شکل میگرفت؟ در این صورت آیا درست است که خداوند حکیم غایتی حکیمانه برای خلقت منظور ندارد وفعل خود را منفعل از فعل شیطان بجا آرد؟ مسلما چنین نیست.  این سوالات آرام آرام در تاریخ تصوف، جریانی به وجود آورد که خقلت شیطان را  امری ساختاری تعبیر کرد و گفتند اگر نقش شیطان ، طراحی شده نبود چرا خداوند به او تا قیامت مهلت داد؟ بدین سان این جریان فکری ، دفاع از شیطان و تبرئه او  را نصب العین خود قرار داد.  افردا شاخص این جریان ، منصور حلاج، احمد غزالی و عین القضات همدانی بودند. اما هیچ کدام به اندازه منصور حلاج در این راه جسارت و بی باکی نورزیدند. بعد ها سنایی سنایی و عطار نیز به دفاع نیز به دفاع از شیطان برخاستند و او را نمونه کامل موحدی عاشق معرفی کردند. اما گفتار مولانا در باره شیطان ، متفاوت است . هر گاه مولانا از منظر اهل تشرع سخن گفته او را نکوهیده است، و آنگاه که از منظر اصحاب تصوف سخن آورده او را همچون عطار و سنایی عاشقی غیرتمند به شمار آورده است اما نه به تندی آنان. عمده سخنان تحلیلی مولانا در این باب در دفتر دوم ضمن حکایت معاویه و ابلیس آمده است. مولانا در این حکایت، گفت و گویی بس زیبا و پر نکته میان معاویه فرضی و ابلیس ترتیب داده است و ضمن آن ، قدرت والای خود را در طرح مباحث عقلی و کلامی به ظهور رسانده است.

سابقه شیطان

شیطان خود را در شمار فرشتگان مقرب الهی می داند و طرد و راندگی خود را موقتی می شمرد. و این طرد و فراق از آن روست که قدر وصال را بداند.

گفت: ما اول، فرشته بوده ایم                        راه طاعت را به جان پیموده ایم

سالکان راه را محرم بدیم                             ساکنان عرض را همدم بدیم

پیشه اول، کجا از دل رود؟                          مهر اول کی ز دل، بیرون شود؟

در سفر ، گر روم بینی یا ختن                         از دل تو کی رود حب الوطن ؟

ما هم از مستان این می بوده ایم                       عاشقان درگه وی بوده ایم

ناف ما بر مهر او ببریده اند                           عشق او در جان ما کارییده اند

روز نیکو دیده ایم از روزگار                         آب رحمت خورده ایم اندر بهار

نه که ما را دست فضلش کاشته ست                 از عدم ، ما را نه او بر داشته ست ؟

ای بسا کز وی نوازش دیده ایم                       در گلستان رضا گردیده ایم

بر سر ما دست رحمت می نهاد                       چشمه های لطف، از ما می گشاد

وقت طفلی ام که بودم شیر جو                         گاهوارم را که جنبانید ؟ او

از که خوردم شیر ، غیر شیر او ؟                    کی مرا پرورد جز تدبیر او ؟

خوی ، کان با شیر رفت اندر وجود                   کی توان آن را ز مردم وا گشود؟

گر عتابی کرد دریای کرم                              بسته کی کردند در های کرم ؟

اصل نقدش، داد و طلف و بخشش است               قهر بر وی چون غباری از غش است

از برای لطف، عالم را بساخت                ذره ها را آفتاب او نواخت

فرقت از قهرش اگر آبستن است                بهر قدر وصل او دانستن است

تا دهد جان را فراقش گوشمال                 جان بداند قدر ایام وصال

                                                             ( دفتر دوم    2617- 2634)

رانده شدن شیطان از درگاه الهی ، موقتی است

از نظر شیطان ، سجده نیاوردن او بر آدم ، امری حادث بود و قهر خداوند نیر که در پی آن به ظهور امد ، امری حادث بود. و طبعا اوور حادث به زوال می روند. اما آنچه باقی و سرمدی است کرامت و رحمانیت خداوند است . پس بدین جهت او نیز به رحمت خداوندی امید بسته است.

من سبب را ننگرم ،  کان حادث است                        زآنکه حادث، حادثی را باعث است

لطف سابق را نظاره می کنم                                   هر چه آن حادث ، دوپاره میکنم

                                                             ( دفتر دوم    2640- 2641)

سجده نیاوردن شیطان بر آدم از روی غیرت عاشقانه بود

شیطان میگوید سجده نیاوردن من بر آدم ، از عصیان کفرانه نبود، بل ازغیرت عاشقانه بود. نمی توانستم دیگری را در عرض پروردگار ببینم . در اینجا رای مولانا در باب شیطان به حلاج و احمد غزالی و عین القضات همدانی و سنایی و عطار نزدیک شده است .

ترک شجده از حسد گیرم که بود                         آن حسد از عشق خیزد، نه از جحود

هر حسد از دوستی خیزد یقین                            که شود با دوست غیر همنیشین

هست شرط دوستی غیرت پزی                           همچو شرط عطسه گفتن دیر زی

                                                             ( دفتر دوم    2644- 2642)

 

وجود شیطان و عصیان او در دستگاه آفرینش جنبه ساختاری داشته است نه جنبه شخصی و اتفاقی

شیطان مدعی است که اگر جریان آفرینش را به دید کلان بنگرید مرا از گناه و عصیان معذور خواهید داشت. در صفحه شطرنج آفرینش فقط یک حرکت مانده بود و آن یک حرکت را هم خداوند به من واگذار کرد تا انجامش دهم.  پس من نیز کارگزار و مامور خالق آفرینش بودم نه مرید و مختار. خداوند از اول بنا داشت که آدم را به زمین بفرستد و کتب آسمانی نازل کند و پیامبران را گسیل دارد و ......

برای چنین طرحی، مسئله سجده نیاوردن من بر آدم باید اتفاق می افتاد که افتاد.  حال من بدان ماند که دست و پای کسی را محکم ببندند و به درون استخری پر آب بیندازند و در همان حال بدو بگویند : مواظب خود باش خیس نشوی!

چونکه بر نطعش جز این بازی نبود                          گفت: بازی کن ، چه دانم در فزود؟!

آن یکی بازی که بود من باختم                                 خویشتن را در بلا انداختم

در بلا هم میچشم لذات او                                       مات اویم ، مات اویم ، مات او

چون رهاند خویشتن را ای سره                               هیچکس در شش جهت از شش دره ؟

جزو شش از کل شش چون وا رهد؟                          خاصه که بی چون ، مر او را گژ نهد

هر که در شش ، او درون آتش است                          اوش برهاند که خلاق شش است

خود اگر کفر است و گر ایمان او                             دست باف حضرت است و آن او

                                                             ( دفتر دوم    2645- 2651)

 

 

جلال الدین بلخی

زندگینامه

جلال‌الدین محمد ابن محمد ابن حسین حسینی خطیبی بکری بلخی معروف به جلال‌الدین رومی، جلال‌الدین بلخی، رومی، مولانا و مولوی (‎ ۶۰۴-۶۷۲ هجری قمری) از زبده‌ترین عارفان و یکی از مشهورترین شاعران زبان فارسی  به شمار می‌آید. نام او محمد و لقبش در دوران حیات خود «جلال‌الدین» و گاهی «خداوندگار» و «مولانا خداوندگار» بوده و لقب «مولوی» در قرن‌های بعد (ظاهراً از قرن نهم) برای وی به کار رفته و از برخی از اشعارش تخلص او را «خاموش» و «خموش» و «خامش» دانسته‌اند. خانوادهٔ وی از خانواده‌های محترم بلخ بود و گویا نسبش به خلیفهٔ أول ابوبکر می‌رسد و پدرش هم از سوی مادر به قولی دخترزادهٔ سلطان محمد خوارزمشاه بود، هرچند «بدیع‌الزمان فروزانفر» از مولاناشناسان نامدار با ارائهٔ دلایل کافی این نظریه را رد کرده‌است.
آغاز زندگی جلال‌الدین محمد بلخی در ۶ ربیع الاول سال ۶۰۴ هجری قمری در بلخ  افغانستان زاده شد. پدر او مولانا محمدبن حسین خطیبی است که به بهاءالدین ولد معروف شده است.و نیز او را با لقب سلطان العلماء یاد کرده اند. بهاءولد از اکابر صوفیه واعاظم عرفا بودو خرقۀ او به احمد غزالی می پیوست. وی در علم عرفان و سلوک سابقه ای دیرین داشت و از آن رو که میانۀ خوشی با قیل وقال و بحث و جدال نداشت و علم و معرفت حقیقی را در سلوک باطنی می دانست و نه در مباحثات و مناقشات کلامی و لفظی، پرچمداران کلام و جدال با او از سر ستیز در آمدنداز آن جمله فخرالدین رازی بود که استاد سلطان محمد خوارزمشاه بود و بیش از دیگران شاه را بر ضد او برانگیخت. به درستی معلوم نیست که سلطان العلماء در چه سالی از بلخ کوچید، به هر حال جای درنگ نبود و جلال الدین محمد ۱۳ سال داشت که سلطان العلماءرخت سفر بر بست و بلخ و بلخیان را ترک گفت و سوگند یاد کرد که تا محمد خوارزمشاه بر تخت جهانبانی نشسته به شهر خویش باز نگردد. پس شهر به شهر و دیار به دیار رفت و در طول سفر خود با فریدالدین عطار نیشابوری نیز ملاقات داشت و بالاخره علاءالدین کیقباد قاصدی فرستاد و او را به قونیه دعوت کرد. او از همان بدو ورود به قونیه مورد توجه عام و خاص قرار گرفت. سرانجام شمع وجود سلطان العلماء در حدود سال ۶۲۸ هجری قمری خاموش شد و در دیار قونیه به خاک سپرده شد. درآن زمان مولانا جلال الدین گام به بیست و پنجمین سال حیات خود می‌نهاد، مریدان گرد او ازدحام کردند و از او خواستند که برمسند پدر تکیه زند و بساط وعظ و ارشاد بگسترد. سید برهان الدین محقق ترمذی مرید صدیق و پاکدل پدر مولانا بود و نخستین کسی که مولانا را به وادی طریقت راهنمایی کرد. وی ناگهان بار سفر بر بست تابه دیدار مرشد خود سلطان العلماء د رقونیه برسد. شهر به شهر راه پیمود تا اینکه به قونیه رسید و سراغ سلطان العلما را گرفت غافل از آنکه او یکسال پیش ا زاین خرقه تهی کرده و از دنیا رفته بود. وقتی که سید نتوانست به دیدار سلطان العلماء نائل شود رو به مولانا کرد و گفت در باطن من علومی است که از پدرت به من رسیده این معانی را از من بیاموز تا خلف صدق پدر شود. مولانا نیز به دستور سید به ریاضت پرداخت و مدت نه سال با او همنشین بود و زان پس برهان الدین رحلت کرد. طلوع شمس مولانا در آستانۀ چهل سالگی مردی به تمام معنی و عارف و دانشمند دوران خود بود و مریدان و عامه مردم از وجود او بهره ها می‌بردند تا اینکه قلندری گمنام و ژنده پوش به نام شمس‌الدین محمد بن ملک داد تبریزی روز شنبه ۲۶ جمادی‌الاخر سال ۶۴۲ هجری قمری به قونیه آمد و با مولانا برخورد کرد و آفتاب دیدارش قلب و روح مولانا را بگداخت و شیداییش کرد. (در این ملاقات کوتاه وی دوره پرشوری را آغاز کرد. در این دوره که سی سال از حیات مولانا را شامل می شود، مولانا آثاری برجای گذاشته است که جزو عالی ترین نتایج اندیشه بشری است.) و این سجاده نشین با وقار و مفتی بزرگوار را سرگشته کوی و برزن کرد تا بدانجا که خود، حال خود را چنین وصف می کند: زاهد بودم ترانه گویم کردی             سر حلقۀ بزم و باده جویم کردی سجاده نشین با وقاری بودم             بازیچۀ کودکان کویم کردی پیوستن شمس به مولانا روزی مولوی با خرسندی و بی خیالی از راه بازار به خانه باز می گشت ناگهان عابری نا شناس ا زمیان جمعیت پیش آمد گستاخ وار عنان فقیه و مدرس پر مهابت شهر را گرفت و در چشمهای او خیره شد و گستاخانه سؤالی بر وی طرح کرد: «صراف عالم معنی، محمد (ص) برتر بود یا بایزید بسطام؟» مولانای روم که عالی ترین مقام اولیا را از نازلترین مرتبۀ انبیا هم فروتر می دانست با لحنی آکنده از خشم جواب داد: «محمد(ص) سر حلقۀ انبیاست بایزید بسطام را با او چه نسبت؟» اما درویش تاجرنما که با این سخن نشده بود بانگ برداشت: «پس چرا آن یک (سبحانک ما عرفناک) گفت و این یک (سبحانی ما اعظم شأنی) به زبان راند؟» مولانا لحظه ای تأمل کرد و گفت: «با یزید تنگ حوصله بود به یک جرعه عربده کرد. محمد دریانوش بود به یک جام عقل و سکون خود را از دست نداد». مولانا این را گفت و به مرد ناشناس نگریست در نگاه سریعی که بین آنها رد وبدل شد بیگانگی آنها تبدیل به آشنایی گشت. نگاه شمس به مولانا گفته بود از راه دور به جستجویت آمده‌ام اما با این بار گران علم و پندارت چگونه به ملاقات الله می‌توانی رسید؟ ونگاه مولانا به او پاسخ داده بود: «مرا ترک مکن درویش و این بار مزاحم را از شانه هایم بردار.» پیوستن شمس به مولانا در حدود سال ۶۴۲ هجری قمری اتفاق افتاد و چنان او را واله وشیدا کرد که درس و وعظ را کنار گذاشت و به شعر و ترانه و دف و سماع پرداخت و از آن زمان طبع ظریف او در شعر و شاعری شکوفا شد و به سرودن اشعار پر شور و حال عرفانی پرداخت. شمس به مولانا چه گفت و چه آموخت و چه فسانه و فسونی ساخت که سراپا دگرگونش کرد معمایی است که «کس نگشود و نگشاید به حکمت این معما را». اما واضح و مبرهن است که شمس مردی عالم و جهاندیده بود. و برخی به خطا گمان کرده‌اند که او از حیث دانش و فن بی‌بهره بوده است مقالات او بهترین گواه بر دانش و اطلاع وسیع او بر ادبیات، لغت، تفسیر قرآن و عرفان است. غروب موقت شمس رفته رفته آتش حسادت مریدان خام طمع زبانه کشید و خود نشان داد. آنها می دیدند که مولانا مرید ژنده پوشی گمنام گشته و هیچ توجهی به آنان نمی کند از این رو فتنه جویی را آغاز کردند و در عیان و نهان به شمس ناسزا می گفتند و همگی به خون شمس تشنه بودند. شمس از گفتار و رفتار گزندۀ مریدان خودبین و تعصّب کور و آتشین قونویان رنجیده شد و چاره ای جز کوچ ندید. از این رو در روز پنجشنبه ۲۱ شوال سال ۶۴۳ شهر قونیه را به مقصد دمشق ترک گفت. شمس در حجاب غیبت فرو شد و مولانا نیز در آتش هجران او بی قرار و ناآرام گشت. مریدان که دیدند رفتن شمس نیز مولانا را متوجه آنان نساخت لابه کنان نزد او آمدند و پوزش ها خواستند. مولانا فرزند خود سلطان ولد را همراه جمعی به دمشق فرستاد تا شمس را به قونیه باز گردانند. سلطان ولد هم به فرمان پدر همراه جمعی از یاران سفر را آغاز کرد و پس از تحمل سختی های راه سرانجام پیک مولانا به شمس دست یافت و با احترام پیغام جان سوز او را به شمس رساند و آن آفتاب جهانتاب عزم بازگشت به قونیه نمود. سلطان ولد به شکرانۀ این موهبت یک ماه پیاده در رکاب شمس راه پیمود تا آنکه به قونیه رسیدند و مولانا از گرداب غم و اندوه رها شد. غروب دائم شمس مدتی کار بدین منوال سپری شد تا اینکه دوباره آتش حسادت مریدان خام طمع شعله ور شد توبه شکستند و آزارو ایذای شمس را از سر گرفتند. شمس از رفتارو کردار نابخردانۀ این مریدان رنجیده خاطر شد تا بدانجا که به سلطان ولد شکایت کرد: خواهم این بار آنچنان رفتن             که نداند کسی کجایم من همه گردند در طلب عاجز             ندهد کس نشان ز من هرگز چون بمانم دراز، گویند این             که ورا دشمنی بکشت یقین او چندین بار این سخنان را تکرار کرد و سرانجام بی خبر از قونیه رفت و ناپدید شد. بدینسان، تاریخ رحلت و چگونگی آن بر کسی معلوم نگشت. شیدایی مولانا مولانا درفراق شمس ناآرام شد و یکباره دل از دست بداد و روز و شب به سماع و رقص پرداخت و حال زارو آشفتۀ او در شهر بر سر زبانها افتاد. این شیدایی او بدانجا رسید که دیگر قونیه را جای درنگ ندید و قونیه را به سوی شام و دمشق ترک کرد. مولانا در دمشق هر چه گشت شمس را نیافت و ناچار به قونیه بازگشت. در این سیر روحانی و سفر معنوی هر چند که شمس را به صورت جسم نیافت ولی حقیقت شمس را در خود دید و دریافت که آنچه به دنبال اوست در خود حاضر و متحقق است. این سیر روحانی د راو کمال مطلوب پدید آورد. مولانا به قونیه بازگشت و رقص و سماع را از سر گرفت و پیرو جوان و خاص و عام همانند ذره ای د رآفتاب پر انوار او می گشتند و چرخ می زدند. مولانا سماع را وسیله ای برای تمرین رهایی و گریز می دید. چیزی که به روح کمک می کرد تا در رهایی از آنچه او را مقید در عالم حس و ماده می‌دارد پله پله تا بام عالم قدس عروج نماید. چندین سال بر این منوال سپری شد و باز حال و هوای شمس در سرش افتاد و عازم دمشق شد ولی هرچه کوشید شمس را نیافت سر انجام چاره ای جز بازگشت به دیار خود ندید. صلاح الدین زرکوب مولانا بنا بر عقیدۀ عارفان و صوفیان بر این باور بود که جهان هرگز از مظهر حق خالی نگردد و حق درهمۀ مظاهر پیدا و ظاهر است و اینک باید دید که آن آفتاب جهانتاب از کدامین کرانه سر برون می‌آورد و از وجود چه کسی نمایان می شود؟ روزی مولانا از حوالی زرکوبان می گذشت از آواز ضرب ایشان حالی دروی ظاهر شد و به چرخ در آمد شیخ صلاح الدین به الهام از دکان بیرون آمد و سر در قدم مولانا نهاد و از وقت نماز پیشین تا نماز دیگر با مولانا در سماع بود. بدین ترتیب بود که مولانا شیفتۀ صلاح الدین شد و شیخ صلاح الدین زرکوب توانست این لیاقت و شایستگی را در خود حاصل کند و جای خالی شمس را تا حدودی پر سازد. صلاح الدین مردی عامی و امّی از مردم قونیه بود و پیشۀ زرکوبی داشت و از علم و سواد بی بهره . مولانا زرکوب را خلیفۀ خود ساخت و حتی سلطان ولد را با آن همه مقام علمی سفارش اکید کرد که باید حلقۀ ارادت زرکوب را به گوش کند. هر چند سلطان ولد تسلیم سفارش پدر خود بود ولی در عین حال مقام خود را به ویژه در علوم ومعارف برتر از زرکوب می دانست ولی سر انجام به فراست دریافت که معلومات و معارف ظاهری نمی تواند چاره ساز مشکلات روحی و معضلات معنوی باشد. او با این تأمل خودبینی را کنار گذاشت و از سر صدق و صفا مرید زرکوب شد. صلاح الدین زرکوب نیز همانند شمس تبریزی مورد حسادت مریدان واقع می شد اما به هر حال مولانا مدت ده سال با وی مؤانست و مصاحبت داشت تا اینکه زرکوب بیمار شد و سرانجام نیز خرقه تهی کرد و در قونیه دفن شد. حسام الدین چلبی حسام الدین چلبی معروف به اخی ترک از اکابر عرفا و مرید صدیق مولانا بود. مولانا با او نیز ده سال مجالست داشت. درگذشت مولانا مدتها بود جسم نحیف و خستۀ مولانا در کمند بیماری گرفتار شده بود ا اینکه سرانجام این آفتاب معنا درپی تبی سوزان در روز یکشنبه پنجم جمادی الآخر سال ۶۷۲ هجری قمری رحلت فرمود. در آن روز پر سوز، سرما در قونیه بیداد می کرد و دانه های نرم و حریرین برف در فضا می رقصیدند و بر زمین می نشستند. سیل پر خروش مردم پیرو جوان، مسلمان و گبر، مسیحی و یهودی همگی در این ماتم شرکت داشتند. افلاکی می گوید:« بسی مستکبران و منکران که آن روز، زنّار بریدند و ایمان آوردند » و چهل شبانه روز این عزا و سوگ بر پا بود. آری چنین بود زندگی مولانای ما، زندگی این خداوندگار بلخ و روم که برای وصول به عشق واقعی برای نیل به از خود رهایی در مقام فنا و بالاخره برای سیر تا ملاقات خدا که راه آن در فراسوی پله های حس و عقل و ادراک عادی انسانی است از زیر رواقهای غرور انگیز مدرسه و از فراز منبری که در بالای آن آدمی آنچه را خود بدان تن د رنمی دهد از دیگران مطالبه می کند، خیز برداشت و با حرکتی سریع و بی وقفه پله پله نردبان نورانی سلوک را یک نفس تا ملاقات خدا طی کرد. یک نفس اما در طول مدت یک عمر شصت و هشت ساله که برای عمر تاریخ یک نفس هم نبود. مثنوی معنوی مولانا کتاب معروفش مثنوی معنوی را با بیت معروف «بشنو از نی چون حکایت می‌کند/از جدایی‌ها شکایت می‌کند» آغاز می‌کند. در مقدمهٔ کاملاً عربی مثنوی معنوی نیز که به انشای خود مولانا است، این کتاب به تأکید «اصول دین» نامیده می‌شود («هذا كتابً المثنوی، و هّو اصولُ اصولِ اصولِ الدین»). مثنوی حاصل پربارترین دوران عمر مولاناست. چون بیش از پنجاه سال داشت که نظم مثنوی را آغاز کرد. اهمیت مثنوی از آن رو نیست که یکی از آثار قدیم ادبیات فارسی  است بلکه از آن جهت است که برای بشر سرگشته امروز پیام رهایی و وارستگی دارد. مثنوی فقط عرفان نظری نیست بلکه کتابی است جامع عرفان نظری و عملی. او خود گفته‌است: «مثنوی را جهت آن نگفتم که آن را حمایل کنند، بل تا زیر پا نهند و بالای آسمان روند که مثنوی معراج حقایق است نه آنکه نردبان را بر دوش بگیرند و شهر به شهر بگردند.» بنابراین، عرفان مولانا صرفاً عرفان تفسیر نیست بلکه عرفان تغییر است. دیوان شمس غزلیات و «دیوان شمس» (یا دیوان کبیر)، محبوبیت فراوانی کسب کرده‌اند. درصد ناچیزی از این غزلیات به زبانهای عربی و ترکی بوده و عمده غزلیات موجود در این دیوان به زبان پارسی سروده شده‌اند. رباعیات مولانا در کنار «دیوان شمس» و شعرهایش در «مثنوی‌معنوی»، رباعیات عاشقانه‌ای نیز سروده‌است که می‌گویند پس از خیام از بی‌پرده‌ترین رباعیات به زبان فارسی است. پژوهندگان به ظن قوی بسیاری از رباعیات وی را از او نمی‌دانند. نمونه‌ای از رباعیات وی چنین است : عشق از ازل است و تاابد خواهدبود             جوینده عشق بی‌عدد خواهدبود فردا که قیامت آشکارا گردد             هرکس که نه عاشق است رد خواهد بود عشق آمدو شد چو خونم اندر رگ و پوست             تا کرد مرا تهی و پر کرد ز دوست اجزای وجود من همه دوست گرفت             نامیست زمن باقی و دیگر همه اوست آثار منثور مولانا همچنین آثار منثوری از جمله : فیه ما فیه، مجالس سبعه، مکاتیب را نوشته است.

قيامت‌‌گاه عشق

عبدالکریم سروش

سالها پيش وقتي در دروس فلسفة اخلاق، نظريه اعتدال ارسطويي را شرح مي‌كردم، و از رذيلت افراط و تفريط، و فضيلت "حد وسط" سخن مي‌گفتم، درهمان سالها مثنوي مولوي را نيز به جّد در مطالعه گرفتم و به لباب معارف آن عاشق عارف دل سپردم.

 از دفتر اول آغاز كردم، دستان كنيزك را در دستان پادشاه نهادم و با بازرگان روانه هندوستان شدم. در راه،‌ نغمه‌ها و ناله‌هاي عاشقانه طوطي بازرگان را به ياد مي‌آوردم كه:

اي حريفان بت مـــوزون  خـــود                 من قدح‌ها مي‌خورم پرخون خود

اي عجب آن عهد و آن سوگند كو؟             وعده‌هاي آن لـب چون قـنـد كو

عاشقــم بـر قـهر بـر لـطفـش به جد           بولعجب مــن عاشــق ايــن هــر دو ضــد

اين نه بـلبل ايـن نهنگ آتشي است         جمله ناخوش‌هاي عشق، او را خوشي‌است

طوطي را مي‌ديدم كه اندك اندك در عشق به نهنگي آتش‌خوار بدل مي‌شود،‌ چون آتش، نيك و بد را مي‌سوزاند و چون نهنگ، خرد و درشت را مي‌بلعد و چندان رسوايي و ويراني مي‌كند كه به خود نهيب مي‌زند:

بند كن چون سيل سيلاني كند                                    ورنه رسوايي و ويراني كند

و به خود جواب مي‌دهد:

من چه غم دارم كه ويراني بود؟           زير ويـران گنج سلــطاني بــــود

غرق حق خواهد كه باشد غرق‌تر         همچو موج بحر جان زير  و زبر

زير دريــا خـوش‌تر آيد يا زبر ؟               تير او دلكش‌تر آيــد يــا ســپر؟

اي حيــات عـاشقان درمــردگي           دل نیابی جز كــه در دل‌بردگــي

ديدم كه الحق اين عشق، ويراني‌ها مي‌كند و كمترين ويرانگري او در عرصه اخلاق است. اگر ارسطوي آداب‌دان يوناني ، رئيس العقلا بود و به مبالات حّد وسط و اجتناب از پست و بالا رفتن دعوت مي‌كرد، اين پرستوي سوخته جان خراساني كه سلطان العاشقين بود،‌ به زير و زبر شدن و غرقه‌تر شدن فرا مي‌خواند و بي‌مبالاتي و اعتدال‌شكني را برتر از  حذر و ادب مي‌نشاند. ^[1]

نه فقط اعتدال عاقلانه ارسطو كه اعتزال خائفانه غزالي نيز نسبتي با فزون‌خواهي و بی پروایی پير بلخ نداشت و بي‌ادبي عاشقانه او يك‌جا ادب اعتدال و قفس قناعت را درهم مي‌شكست و از اخلاق تازه‌اي نشان می داد.

گرچه اين اولين بار بود كه با زير و زبر شدن و دريا صفت گشتن و پست از بالا نشناختن و موج زدن و دل به امواج سپردن و غرقه‌گي و دل‌بردگي و بي‌باكي و بي‌تابي و تعادل‌سوزي و فزون‌خواهي مولانا روبرو می شدم، اما آخرين بار نبود. اين طوفان كه در جان جلال‌الدين سفر مي‌كرد بر زبان او هم گذر مي‌كرد. زير و زبر شوندگي كه صفت جان او بود، ورد زبان او هم بود و مگر هميشه چنين نيست؟ آنچه در جان مي‌گذرد، بر زبان هم مي‌گذرد. بي سبب نبود كه او اين همه از شكر و شيريني هم سخن مي‌گفت، آخر جانش شكرستان بود، و حلاوتي را كه او در كام داشت اگر بر عالم قسمت مي‌كردند، اقيانوس‌ها پر از شربت مي‌شدند:

زان عشوه شيرينش و آن خشم دروغينش        عالم شكرستان شد، تا باد چنين بادا

لاجرم قيامتي در هستي او قائم شده بود كه واژ‌ه‌هاي رستاخيزي "زير و زبر" اين همه بر زبانش مي‌گذشتند. اين گمان قوت بيشتر گرفت وقتي ديدم خواجه‌ شيراز در سراسر اشعار رندانه خود، فقط يك بار از "زير و زبر" شدن سخن گفته است و بس. آنهم در غزلي سرد و واعظانه و بي تصوير، كه همه نشانه هاي صباوت را بر ناصیه خويش دارد:

اي بي خبر بكوش كه صاحب خبر شوي        تا راه دان نـبـاشــي كـي راهبر شوي؟

گر نور عشق حق به دل و جانـــت اوفتد        بالله كــز آفتاب فلــك خـوبتر شوي

بنیاد و هستي تو چـو زيـر و زبــر شـــود       ديگر گمان مدار كه زير و زبر شوي

به ديوان بيست شاعر ديگر هم سري كشيدم از سعدي گرفته تا انوري و سنايي و عطار و خاقاني و سعد سلمان و جامي و فروغي و... چندانكه اوراق دفترشان را زير و زبر كردم از "گفتمان زير و زبر" نشاني نيافتم، ايمان آوردم كه كلام مولانا "از كان جهاني دگر است". گويي آتش روانش و سوزش جانش خون ديوانه قيامت را در رگ هاي ديوانش روانه كرده است.^[2]

مولانا صفت قيامت را ابتدا از قران آموخت كه واقعه يي "خافضه رافعه" است يعني زير و زبر كننده. و آنگاه اين قيامت را در مصاحبت با شمس تبريزي تجربه كرد: مرده بود و زنده شد. گريه بود و خنده شد. فاني بود و پاينده شد. و چندان زير و زبر شد كه اگر يوسف بود، اينك يوسف زاينده شد.

و آنگاه قيامت را در جان هر عارفي حاضر ديد و دانست كه تا قيامت كسي قائم نشود و دوباره از خاك وجود خود  بر نخيزد  و تولد نوين نيابد، در زمره اولياء و اصفياء حق در نمي آيد.

در درونشان صد قيامت نقد هست            كمترين آنكه شود همسايه مسـت

كار مردان روشني و گرمــي است             كار دونان حيله و بي شرمي است

كمترين حظي و سهمي كه از قيامت جوشان جان عارفان به همنشينان و همسايگان مي رسد، اين است كه آنان را موقتهً مست و گرم مي كنند. حضور و حديث شان حلاوت و حرارتي دارد كه  از وراء حجاب ستبر قرنهاي طولاني مي تواند همچنان جان مشتاقان را به رقص و طرب در آورد.

او پيامبر را نيز چون يك قيامت مجسم مي ديد كه وقتي از او پرسيدند قيامت كي برپا مي شود، گفت من خود قيامتم:

با زبان حال مي گفتي بسي         كي ز محشر حشر را پرسد كسي؟

اين زير و وزبر شدن، و اين قيامت آزمودن و قيامت ديدن و قيامت چشيدن چنان لذتي در جان مولانا نشاند كه هيچ گاه از تمناي تكرار آن دست نكشيد:

جان پذيرفت و خرد اجزاي كوه                    ما كم از سنگينم آخر اي گروه؟

ني ز جان يك چشمه جوشان مي شود      ني بدن از سبز پوشان مي شود

نه صفاي جــرعه ســاقي در او                   نه نواي بانگ مشتاقي در او

چون قيامت كوه ها بر مي كند                   پس قيامت اين كرم كي مي كند؟

كو حميت تا ز تيشه وز كلند                      اين چنين كُه را به كلي بر كنند؟

بلي شرط دیدن قيامت، چشيدن قيامت است. و چشم سرمه كشيده مولانا او را بيناي قيامت كرده بود.

به حافظ نظر كنيد كه "قيامت" برايش مركبي است تا او را به مقصد شاعرانه و مقصود رندانه اش برساند:

حديث هول قيامت كه گفت واعظ شهر                   حكايتي است كه از روزگار هجران گفت

يا:

پياله بركفنم بند تا سحر گه حشر         به مي ز دل ببرم هول روز رستاخيز

سعدي از اين هم رقيق تر و رفيق بازانه تر مي گفت:

كاش كه در قيامتش بار دگر بديدمي        كانچه بود گناه او من بكشم غرامتش

يا:

اگرم تو خون بريزي به قيامتت نگيرم       كه ميان دوستان اينهمه ماجرا نباشد

اين تعارفات كجا و آن جان قيامت آشنا كجا كه در خونش قيامت مي جوشيد و در كلماتش نبض حيات مي تپيد و از حلاوت حياتش تلخي مي رميد و شاخ نبات مي دميد؟

عشق مولانا هم عشقي قيامت وار و خافض و رافع بود، و همين او را از همه عاشقان ادوار ممتاز و متمايزمي كرد. شمس تبريز دولت عشق را به او هبه كرد و او از آن پس چون گربه يي در انبان عشق، پست و بالا مي شد و جست و خیز می کرد و رستاخیز می آفرید:

گربه در انبانم اندر دست عشق         يك دمي بالا و يك دم پست عشق

عاشقان در سيل تند افتاده اند           بر قضاي عشق دل بنهاده اند

اين انبان، گاه به وسعت يك اقيانوس مي شد، و گربه چالاك بلخ را چون نهنگي سنگين با جزر و مد بحر جان زير و زبر مي كرد و قبض و بسط و تلاطم هاي قيامت آساي درياي عشق را به او مي چشاند:

چه كسم من چه كسم من كه چنين وسوسه مندم؟   گه از آن سوي كشندم گه از اين سوي كشندم

نفسي تند و ملولم، نفسي رهزن و غولم                 نفسي زين دو برونم كه بر آن بام بلندم

بيهوده نبود كه نماد ماهي اينهمه در كلام مولوي برجستگي مي يافت. ماهي كه مجسمه بي تعلقي و تن سپردگي به آب است^[3]، بهتر از هر نماد ديگري مي توانست جان متموج و متوكل اين عاشق تشنه را تصوير كند. و دريا كه گاه آرام بود و در قبض، و گاه خروشان بود و پر بسط، و مالامال از آب حيات بخش و پناهگاه ماهيان، و گهر بخش و باران ساز، و بيكرانه و يك لخت، به عشق زلال صافي مي مانست كه هزاران ماهي را "نان و آب و جامه و دارو و خواب" مي داد.

عشق وقيامت بهتر از همه جا در داستان "عاشق بخارايي و صدر جهان" با هم گره مي خورند و عاشق عارف خراسان براي اولين بار تعبير "قيامت گاه عشق" را به كار مي برد. اين داستان نقد حال مولانا و آيينه تمام نماي قامت بلند روح اوست، قصه التهاب ها و تب و تاب هاي وصال و فراق او و زير و بم احوال و افعال اوست.

عاشق بخارايي خود اوست كه خطر مي كند و از سنگدلي معشوق بيم نمي ورزد و به رايزنان مشفق خود مي گويد:

گرچه دل چون سنگ خارا مي كند                    جان من عزم بخارا مي كند

آن جان تشنه و مستسقي، هموست كه آب هم راحت  هم هلاك اوست:

گفت من مستسقيم آبم كُشد                گر چه مي دانم كه هم آبم كِشد

گر بر آماسد مرا دست و شكم            عشق آب از من نخواهد گشت كم

و آن ميهمان مسجد مهمان كش و آن فقير شهر سر بالا طلب هموست كه:

گفت كم گيرم سر و اشكمبه يي          رفته گير از گنج جان يك حبه اي

مسجدا گر كربلاي من شوي                كعبه حاجت رواي من شوي

اي برادر من بر آذر چابكم                    من نه آن جانم كه گردم بيش وكم

و آن "ابله" دل بر هلاك نهاده و تسليم جبر اجل شده و عاقلانه از بلا گريخته و ديگر بار گرفتار قضاي عشق شده، آن اوستاد معتمد و آن مفتي محشتم كه اينك خاكسار عشق شده هموست:

بنده شاه جهان بودي و راد                   معتمد بودي، مهندس، اوستاد

از بلا بگريختي با صد حيل                    ابلهي آوردت اين جا يا اجل؟

اي كه عقلت بر عطارد دق كند              عقل و عاقل را قضا احمق كند

و آن عاشق دردمند نصيحت‌گريز كه درس فقه را به درد عشق فروخته و از شافعي و بوحنيفه گريخته هموست كه:

گفت اي ناصح خمش كن چند چند         بند كم ده زانكه بس سخت است پند

بند من افزوده شد از پند تو                   عشق را نشناخت دانشمند تو

آن طرف كه عشق مي‌ افزود درد            بوحنیفه و شافعي درسي نكرد

و نهايتاً ديدار او با معشوق همان «قيامت‌گاه عشق» است كه آن را با بلاغتي آتشين چنين تصوير مي‌كند:

اي سرافيل قيامت‌گاه عشق                      اي تو عشق عشق و اي دلخواه عشق

من ميان گفت و گريه مي‌تنم                     يا بگويم يا بگريم، چون كنم؟

گر بگويم فوت مي‌گردد بكا                         ور بگريم چون كنم مدح و ثنا

اين بگفت و گريه در شد آن نحيف                كه برو بگريست هم دون هم شريف

از دلش چندان برآمد هاي و هوي                حلقه زد اهل بخارا گرد اوي

خيره‌ گويان خيره‌ گريان خيره خند                مرد و زن خرد و كلان جمع آمدند

آسمان مي‌گفت آن دم با زمين                   گر قيامت را ندیدستی ببین

چرخ برخوانده قیامت نامه را                       تا مجرّه بر دریده جامه را

عقل حيران كه چه شور است و چه حال       تا فراق او عجب‌تر يا وصال....

و تازه اين اولين منزل از منازل قيامت عشق است. هفتاد و دو ديوانگي در آن است كه اگر فاش شود آسمان، هراسان و لرزان، دست به دعا برمي‌دارد و يا جميل‌السّتر مي‌خواند.

مي‌ماند يك نكته ديگر. قيامت عشق، عشق و قيامت و دريا و كوه و ماهي و گربه و نهنگ و موج و غرق و پست و بالا را   هم خانواده مي‌كند و به مهرباني در كنار هم مي‌نشاند. با اين همه جاي يك مهمان خالي است و آن «شكر» است. اين درياي مواج پر نهنگ و پست و بالا كننده و شوريده و شورنده نه شور و نه تلخ، بل دريايي از شكر است.

اين قيامت نه فقط مرگ را حيات كه تلخي را هم شيرين مي‌كند.

و مولانا كه مي‌گفت:

عشق قهار است و من مقهور عشق            چون شكر شيرين شدم از شور عشق

راست مي‌گفت.

 شكر و قند و شيريني و حلوا از كلمات پر بسآمد در اشعار اوست و اين نيست مگر به سبب حلاوتي كه در جان و كام آفريننده آن اشعار نشسته است. كي شعر تر انگيزد خاطر كه حزین باشد؟ از كام تلخ كجا كلام شيرين برمي‌خيزد؟     عشق، سرمه یی به چشم او كشيده بود كه صاحب اين جهان را چون شكر فروشي مي‌ديد كه همه وقت شكر مي‌فروشد و هيچ‌گاه كم نمي‌آورد.

سحری ببرد عشقت دلي خسته را به جايي           كه ز روز و شب گذشتم خبر از سحر ندارم

چه شكر فروش دارم كه شكر به من فروشد             كه نگفت عذر روزي كه برو شكر ندارم

و حتي هنگام قبض روح، جان عاشقان را با شكر مي‌ستاند و آنان‌ را از غلظت شيريني مي‌كُشد:

دشمن خويشيم و يار آنكه ما را مي‌كشد                   غرق درياييم و ما را موج دريا مي‌كشد

زان چنان شيرين و خوش در پاي او جان مي‌دهيم        كان ملک ما را به شهد و شير و حلوا مي‌كشد

آن گمان ترسا برد، مؤمن ندارد آن گمان                      كو مسيح خويشتن را بر چليپا مي‌كُشد

شكر فروشي كه چنين شكر مي‌ريخت، و عالم را شكرستان مي‌كرد نرخ شكر را هم شكسته بود و كاري براي عاشقان جز نيشكر كوبيدن به جا ننهاده بود:

خسرو شيرين جان نوبت زده است         لاجرم در شهر قند ارزان شده است

شهر ما فردا پر از شكّر شود                  شكّر ارزان است ارزان‌تر شود

در شكر غلتيد اي حلوائيان                    همچو طوطي، كوري صفرائيان  

نيشكر كوبيد كار اين است و بس            جان برافشانيد یار اين است و بس

شبي كه جان زير و زبر شده و چهره افروخته و شكرخنده‌هاي مستانه او را ديدم كه از بزم شبانه معشوق بازمي‌گشت،    بي اختيار اين ابيات را از او وام كردم و بر او خواندم: 

     در دلت چيست عجب كه چو شكر مي‌خندي؟      دوش شب با كه بدي كه چو سحر مي‌خندي؟

     همچو گل ناف تو بر خنده بريده است خداي        ليك امروز مها نوع دگر مي‌خندي

     مست و خندان ز خرابات خدا مي‌آيي                بر بد و نيك جهان همچو شرر مي‌خندي

     بوی مشکی تو كه بر خنگ هوا مي‌تازي            آفتابي تو كه در روي قمر مي‌خندي

     باغ با جمله درختان ز خزان خشک شدند           ز چه باغي تو كه همچون گل تر مي‌خندي؟

     دو سه بيتي كه بمانده است بگو مستانه          اي كه تو بر دل بي زير و زبر مي‌خندي

شما هم اگر در رؤيا نهنگي مست و فربه را ديديد كه در اقيانوسي موّاج و متلاطم از شراب شيرين چون گربه‌يي چالاك برمي‌جهد و پست و بالا مي‌شود و مي‌خندد و شكر مي‌پراكند، از معبِّر مپرسيد، تعبيرش مولانا است!

«زهي كرشمه خوابی كه به ز بيداري است» 

پانوشت ها :

^[1] تقابل ارسطو و پرستو را از شاعر فقید، حسن حسینی وام گرفته ام که می گوید:

صفایی ندارد ارسطو شدن         خوشا پرگشودن پرستو شدن

و خود در یکی از غرل هایم به کار برده ام:

نه ارسطو که خرد هست و پر و بالش نیست            بل پرستو که به پهنای خرد پر دارد

^[2] مولانا نزديك صد بار تعبير "زير و زبر" را در اشعار خود به كار برده است. كه نشانه انس ذهني او با اين مفهوم و عهد روحي او با اين تجربه است. يك جا وقتي عشق به سراغ مولانا مي‌آيد و او را دعوت به سكوت مي‌كند، مولانا خبر ميدهد كه "قمري جان صفت" در راه دل پيدا شده است و دل مي‌گويد سخنش را مگو كه "نه اندازه توست، اين بگذر،‌ هيچ مگو" و مولانا خواستار ميشود كه چيزي درباره او بشنود:

گفتم اين روي فرشته است عجب با بشر است؟    گفت اين غير فرشته است و بشر هيچ مگو

گفتم اين چيست بگو،‌ زير و زبر خواهم شد           گفت مي‌باش چنين زير و زبر هيچ مگو

و نهايتهً مولانا درمی یابدكه با يك " راز نگفتي"  روبروست، همان "چيز ديگر" همان خدا.

و شگفت‌زده مي‌پرسد:

گفتم اي جان پدري كن نه كه اين وصف خداست؟  گفت اين هست ولي جان پدر هيچ مگو

زير و زبر شدن مولانا آشكار است اما آنكه او را زير و زبر مي‌كند چيست؟ خدا؟ عشق؟ سكوت؟

از اشارات مولانا بر‌مي‌آيد كه گويا غرض وي از وصف خدا همان "هيچ مگو" يا "سكوت" است كه به گفته آن عارف غربي، شبيه‌ترين چيز به خداوند سكوت است. عشق مي‌تواند نامزد اين مقام شود. چراكه عشق، خليفه خدا بر زمين است.

در جايي ديگر،‌ در غزلي كه گويا خطاب به شمس تبريزي در آستانه سفر اوست، از فراق زير و زبر كننده شمس سخن مي‌گويد:

بشنيد‌ه‌ام كه قصد سفر مي‌‌كني مکن        مهر حريف و يار ديگر مي‌كني، مكن

تو در جهان غريبي و غربت نديده یی           قصد كدام خسته جگر مي‌كني، مكن

اي مه كه چرخ زير و زبر از براي توست             ما را خراب و  زير و زبر مي‌كني، مكن ...

و در جايي ديگر با بسط بيشتر، غيبت و فراق او را برهم‌زننده گيتي و زندگي مي‌شمارد:

بي ‌تو نه زندگي خوشم بي تو نه مردگي خوشم         سر زغم تو چون كشم؟ بي تو بسر نمي‌شود

بي تو اگر بسر شدي زير جهان زبر شدي        باغ ارم سقر شدي بي تو بسر نمي‌شود

جزر و مد هم  از اين مقوله است. آنجا كه مولانا از تردد و تحير خود سخن مي‌گويد:

اولم اين جزر و مد از تو رسيد   ورنه ساكن بود اين بحر اي مجيد

^[3] ماهي نماد عيسي مسيح نزد مسيحيان هم هست. گفته‌اند حتي پيش از آنكه صليب نماد مسيحيت شود، ماهي در آن نقش به‌كار مي‌رفته است. بعدها يكي از آباء كليسا حروف آغازين كلمات يوناني "عيسي مسيح، پسر خدا و منجي ما" را كنار هم نهاد و چنين شد:

I. CH. TH. Y.S

كه بر روي هم ايكتوس خوانده مي‌شود كه در زبان يوناني به معني ماهي‌ است. مولانا با راهبان مسيحي اطراف قونيه رفت و آمد داشت و بسا كه ورود سمبليزم ماهي در اشعارش بي‌نسبت با آن مصاحبت‌ها نباشد.

 

آن نفسی که باخودی... آن نفسی که بی‌خودی...

قسمت دوم و آخری

گفتیم در راه «بی‌خود» شدن و به ثمرات آن رسیدن یعنی استغنا و صلابت و طراوت و بهجت، کمترین قدم «تک‌خود» شدن است و از تفرقه بدر آمدن و «مجموع» شدن و اهرمن را بیرون کردن و پذیرای سروش شدن. حال به فرض طرد «چندخودی» و حصول «تک‌خودی» (که با قهرنفس و کاستن خواهش‌ها و طرد رذایل و کسب فضایل و قلّت کلام و قلّت طعام و قلّت منام و ... برآمدنی است)، سفر از تک‌خودی به «بی‌خودی» با چه مرکبی صورت‌پذیر است و فراهم آوردن آن معجون متناقض یعنی خودی که بی‌خود است، در حیطه تصّور و عمل چگونه ممکن است؟ منطقاً سه راه در پیش است:

۱) یا باید خود را از میان برداشت و بی‌تأویل و مجاز، تن به مرگ داد، که این به هیچ‌رو سلوکی شایسته و پاسخی پذیرفتنی نیست چرا که غرض از «بی‌خودی» ماندنِ خود در عین کسب «بی‌خودی» است و با از میان رفتن خود سود و سرمایه از دست می‌رود و جایی برای کسب کمالی باقی نماند. 

۲) یا باید محو و مات دیگری شد و او را به جای خود نشاند. این بی‌خودی است، امّا بی‌خودی مذموم. این همان آلیناسیون است که دادن خود است و ستاندن «ناخود» و او را با خود عوضی گرفتن، که مجموعه‌یی است از خود را باختن به‌علاوه خود را نشناختن. عمری را در «ناشناخت» گذراندن و خانه وجود را به بیگانه سپردن، و بیگار کس دیگر را کشیدن و در نقش دیگری بازی کردن. «عشق‌های صورتی» در نظر مولانا عین این خودناشناسی و از خود بیگانگی‌ست. بی‌‌خودی آمده امّا خود نمانده است.

۳) یا باید از خود تهی شد، و به جای خود، کسی و چیزی را نهاد که از «من» من‌تر و از «خود» خودتر است. درین صورت هم خود مانده است هم بی‌خودی حاصل شده است. 

آثار مولانا به صد زبان گواهی می‌دهد که وی سالک طریقت سوم است و از بی‌خودی نه مستی و بی‌خیالی، نه از خود بیگانگی و بی‌خویشتنی، نه نفس‌کُشی و خودزنی، نه تواضع و خاکساری را مراد دارد. گرچه تواضع و ایثار و دلیری و پاکدلی و خوشخویی و بی‌پروایی حکیمانه از ثمرات شیرین بی‌خودی عارفانه اویند. وی عشق‌ورزی با «خودتری» از خود و «من‌تری» از من را توصیه می‌کرد، تا با درآمدنش هم بنیان «خود» را برکند هم در زمان آن را غنی‌تر و پرتر کند. وی تهی شدن محض را طلب و توصیه نمی‌‌کرد، پر شدن را هم می‌خواست، پر شدن از کسی که «خود» را هم با خود می‌آورد امّا در سطحی برتر و با دستی پرتر. عاشق را تهی از خود می‌خواست اما پر از معشوق، معشوقی که حاوی و حامل و مکمّل عاشق است، به طوری که هم عاشق را بمیراند هم زنده کند، هم ویران کند هم آباد. و چنین بود که بی‌خودی را با عشق گره می‌زد و آن را سهم و رزق عاشقی می‌دانست که به معشوقی برتر و خودتر و من‌تر دل باخته است. ازین نغزتر نمی‌توان گفت که: 

ای حیات عاشقان در مُردگی         دل نیابی جز که در دلبردگی

یعنی دل که گم می‌شود، تازه پیدا می‌شود و پس از دل‌بُردگی است که عاشق خبردار می‌شود که دلی هم داشته است. و اینها وقتی است که دل به «دل‌تر» می‌پیوندد و خود با «خودتر» می‌آمیزد و جان تسلیم «جان‌تر» می‌شود. پس این که عشق، دوای نخوت و ناموس و افلاطون و جالینوس ماست، برای آن است که ابتدا تفرقه را به جمع و چندخودی را به تک‌خودی بدل می‌کند و سپس این خود را به «خودتر»ی می‌سپارد که بی‌خودی، بزرگترین برکت و بخشش اوست. 

در قصّه عاشق بخارایی و صدرجهان، وقتی عاشق از گریوه‌ها و سنگلاخ‌‌ها ی منع‌ و ملامت‌ عبور می‌کند و عاقبت به وصال معشوق می‌رسد، اول سخنی که از معشوق می‌شنود این است: 

ای خودِ ما بی‌خودی و مستی‌ات         ای ز هست ما همیشه مستی‌ات 

یعنی آن بی‌خودی، تهی شدگی نیست، بلکه پر شدن از خود برتر است و لذا باختن نیست بلکه بردن است، مس را دادن و طلا گرفتن است.

 من غلام آن مس همّت‌پرست          کو به غیر کیمیا نارد شکست

در قصّه بایزید ،سخن مولانا این است که آن فقیر محتشم، پر از خدا شده بود که در بی‌خودی کوس الوهیّت می‌زد و دعوی خدایی می‌کرد: 

چون همای «بی‌خودی» پرواز کرد         آن سخن را بایزید آغاز کرد:

نیست اندر جبّه‌ام الاّ خدا                  چند جویی در زمین و در سما؟ 

و زيباتر از همه تمثيل مرغي است که شتري را به ميهماني دعوت مي‌کند و به خانۀ خود مي‌برد: 

چون به خانۀ مرغ اشتر پا نهاد

خانه ويران گشت و سقفش اوفتاد

خانه از مرغ تهي مي‌شود و از اشتر پُر.

واژۀ «بي‌خودي» درين ميان از آن سبب راهزني مي‌کند که به ظاهر حکايت از عدم و خلاء مي‌کند. اين راهزني عمدي است تا گوش نامحرم پيغام سروش را نشنود و:

تا که شيرينيّ ما در دو جهان

در حجاب رو تُرش باشد نهان

اما بر محرمان پيداست که آن عدم، روپوش وجود است و آن خلاء حجاب ملاء است. و آن «بي‌خودي» عين «خود» و بلکه «خودتر» شدن است. راز اين تبديل را کيمياي عشق بيان مي‌کند که علم را به معلوم مي‌رساند. بي‌سبب نبود که مولانا دشمن «خويش» بود و مرگ را چون شهد و شکر، شيرين مي‌يافت: 

دشمن خويشیم و يار آن که ما را مي‌کُشد

غرق دريائيم و ما را موج دريا مي‌کُشد

زان چنين خندان و خوش ما جان شيرين مي‌دهيم

کان ملک ما را به شهد و قند و حلوا مي‌کشد

هر يکي عاشق چون منصورند، خود را مي‌کُشند

غير عاشق وانما که خويش عمدا مي‌کُشد

بس کنم يا خود بگويم سرّ مرگ عاشقان؟

گرچه مُنکر خويش را از خشم و صفرا مي‌کُشد

حتّي قصابان که هنگام کندن پوست، در زير آن مي‌دميدند تا برجسته‌تر و برآمدني‌تر شود، به مولانا اشارت تازه‌يي مي‌دادند تا تهي شدن و پر شدن همزمان را بيازمايد و در گفتار خود بياورد:

نه که قصّاب به خنجر چو سر ميش ببرّد

نهلد کشته خود را، کُشد آنگاه کشاند

چو دمِ ميش نماند ز دم خود کندش پُر

تو ببيني دم يزدان به کجاهات رساند

به مثل گفته‌ام اين را و اگر نه کرم او

نکُشد هيچ کسي را و ز کشتن برهاند

 و البته در صدر همۀ اين اشارات و رموز، خطاب صريح مولانا به معشوق برين اوست که:

 در دو چشم من نشين اي آن که از من من‌تري

تا قمر را وانمايم کز قمر روشن‌تري

جلوه کن در باغ تا ناموس گلشن بشکند

زانکه از صد باغ و گلشن، خوشتر و گلشن‌تري(۳)  

چنين مي‌نمايد که «بي‌خودي» را دوگونه بايد دانست: فقيرانه و توانگرانه. بي‌خودي فقيرا نه تهي شدن يا ناخود شدن است و بي‌خودي توانگرانه «خودتر شدن» و من‌تر شدن است. 

***

تا اینجا معنی بی‌‌خودی توانگرانه و نقش رهایی‌بخش عشق را باز نمودیم. و باز نمودیم که چرا این بی‌خودی، آدمی را هم‌نیروی پیل و شیر و همخوی بهار و بادۀ یار می‌کند. بی‌خیالی ، نیرومندی وهمی می‌آورد، امّا پر شدن از عشقی عظیم به معشوقی عظیم، عظمت می‌آفریند. مولانا سخت‌رویی پیامبران را هم ازین جنس می‌شمارد: 

من نلافم ور بلافم همچو آب        نیست در آتش کُشیّ‌ام اضطراب

چون بدزدم چون حفیظ مخزن اوست؟    چون نباشم سخت‌رو؟ پشت من اوست

هر پیمبر سخت‌رو بُد در جهان         یک سواره کوفت بر جیش شهان

هر که از خورشید باشد پشت‌گرم         سخت‌رو باشد، نه بیم او را نه شرم

 مّا همچنان نکته هایی مانده است که شایسته است این مقال را بدان‌ها زینت و خاتمت بخشم: 

نخست مقوله حیرت است. وقتی خودی عظیم‌تر بجای «خود» می‌نشیند و بی‌خودی حاصل می‌شود، این بی‌خودی با حیرت هم‌عنان است. حیرت نه گیجی است نه سراسیمگی بل محصول درآمدن شتری‌ست در خانه مرغ،نتیجه ویران شدن خانۀ «خود» است وقتی میهمانی «خودتر» وفربه تر در می‌رسد. همه تجربه‌های عرفانی و ایمانی با حیرت هم‌زاد و هم‌آغوش‌اند. و این حیرت نه فقط وجود آدمی را که زبانش را هم به زلزله و حیرت می‌افکند: 

پارسی گو گرچه تازی خوش‌تر است    عشق را خود صد زبان دیگر است

بوی آن دلبر چو پرّان می‌شود         آن زبان‌ها جمله حیران می‌شود 

مولانا در سفر معراج پیامبر اکرم نیز از حیرتی یاد می‌کند که خاصّگان را دست می‌دهد. وقتی جبرئیل از همسفری با پیامبر در می‌ماند و او یک سواره به جانب خدا می‌تازد (و اینها همه البته بروجه مثالی و اسطوره‌یی است)، پیامبر به او می‌گوید:

گفت او را هین بپر اندر پی‌ام        گفت رو رو من حریف تو نیم

گفت باز او را بپرای پرده‌سوز         من به اوج خود نرفتستم هنوز

گفت بیرون زین حدّ ای خوش فرّ من     گر زنم پرّی بسوزد پّرِ من

حیرت اندر حیرت آمد زین قصص         بیهشی خاصّگان اندر اخصّ (۴)

 و ازین بالاتر، مولانا کار دین را نیز حیرت‌افکنی می‌داند و کسی را که به تجربه حیرانی نرسیده (که محصول بی‌خودی است) دین‌دار اصیل نمی‌شناسد. 

گه چنین بنماید و گه ضدّ این        جز که حیرانی نباشد کار دین

مقوله دوم بی‌چونی و بی‌صورتی است. 

حیرت از مواجهۀ با بی‌چون و بی‌صورت و بی‌نام بر می‌خیزد. آن که وصفش را و نامش را می‌توان دانست و گفت، در چنگ خرد ماست اما آن که از وصف می‌گریزد، خرد را حیران می‌کند. آدمی تا با خود است با چُون است، امّا بی‌خودی، رسیدن به بی‌چون و بی‌صورت است، و همین «حیاتستان بی‌چونی» است که حیرت را می‌زاید:

چون بود آن چون که از چونی رهید     در حیاتستان بی‌چونی رسید؟

گویی پیش از بی چونی مرگ بوده است که پس از بی‌چونی حیات در می‌رسد. 

و باز همین بی‌چون بی‌خود که برتر از «چون»ها می‌نشیند خود را هم نمی‌شناسد و نمی‌تواند وصف کند. در قالبی نمی‌گنجد و نام و لقبی بر او نمی‌برازد و لذا از سر حیرت می‌گوید: 

چه تدبیر ای مسلمانان که من خود را نمی‌دانم

نه ترسا و یهودیّ‌ام، نه گبرم نه مسلمانم

مکانم لامکان باشد نشانم بی‌نشان باشد

نه تن باشد نه جان باشد که من از جان جانانم (۵)  

این بی‌خود بی‌چون و بی‌نام، به حقیقت همان رند عافیت‌سوز حافظی است که ورای همه تعلّقات است و گرچه با همۀ «صورت»ها می‌آمیزد در هیچ صورتی نمی‌ایستد و نمی‌گنجد. بنده عشق است و از دو عالم آزاد. چون از «خود» آزاد است. این عشق، طلب کردنی است، و لذا «دست از طلب ندارم تا کام من برآید». و اگرچه عشق را موهبت دانسته‌اند امّا «عاشق شو» هم گفته‌اند. قرار در خود است که بی‌قراری می‌آورد. بی‌قرار باید بود تا بی‌خودی در رسد که مخزن همه قرارها و مرادهاست.

*** 

مقاله را با غزلی لطیف از مولانا آغاز کردم. آن را با غزل لطیف دیگر پایان می‌دهم که هم قلم را تطهیر هم سخن را تلطیف کرده باشم، و هم شاهد  تازه‌یی بر گفته‌های پیشین آورده باشم:

عارفان را شمع و شاهد نيست از بيرون خويش       خون انگوری نخورده، باده شان هم خون خويش

ساعتی ميزان آنی، ساعتی موزون اين                بعد ازين ميزان خود شو تا شوی موزون خويش

گر تو فرعون منی، از مصر تن بيرون كنی           در درون، حالی، ببينی موسی و هارون خويش

لنگری از گنج مادون بسته‌ای بر پای جان            تا فروتر می‌روی هر روز با قارون خويش

يونسی ديدم نشسته بر لب دريای عشق               گفتمش: چونی؟ جوابم داد بر قانون خويش

گفت: بودم اندرين دريا غذای ماهيی                 پس چو حرف نون خميدم تا شدم ذاالنون خويش

زين سپس ما را مگو چونّی و از چون درگذر        چون ز چونی دم زند آن كس كه شد بی‌چون خويش؟

باده غمگينان خورند و ما ز می خوشدل‌تريم         رو به محبوسان غم ده، ساقيا، افيون خويش

خون ما بر غم حرام و خون غم بر ما حلال        هر غمی كو گرد ما گرديد، شد در خون خويش

باده گلگونه‌ ست بر رخسار بيماران غم              ما خوش از رنگ خوديم و چهره گلگون خويش

من نيم موقوف نفخ صور همچون مردگان           هر زمانم عشق جانی می‌دهند ز افسون خويش

در بهشت استبرق سبز است و خلخال و حرير       عشق نقدم می‌دهد از اطلس و اكسون خويش

دی منجم گفت: ديدم طالعی داری تو سعد           گفتمش: آری، وليك از ماه روزافزون خويش

مه كه باشد با مه ما؟! كز جمال و طالعش           نحس اكبر سعد اكبر گشت بر گردون خويش  

***                                              

پانوشت‌ها:

۱. این همان بی‌خودی مذموم است که عین فرار از خویشتن است و مولانا آن را چنین بیان می‌کند:

تا دمی از رنج هستی وا  رهند    ننگ خمر و زمر بر خود می‌نهند

می‌گریزند از خودی در بی‌خودی     یا به‌مستی یا به شغل ‌ای مهتدی

۲. سورۀ حشر آیه ۱۹.

۳. تعبیراتی چون من‌تر و گلشن‌تر که فقط در آثار مولانا یافت می‌شود و در ادبیات فارسی سابقه و نظیر ندارد، گویای تجربه‌های عارفانه و عاشقانه فربهی است که در لفظ نمی‌گنجیده و لذا لفظ را می‌شکسته است. بی‌سبب نبود که مولانا در خطاب به معشوق ازلی می‌گفت:

 لفظ و حرف و صوت را بر هم زنم / تا که بی این هر سه با تو دم زنم ...

۴. کلمۀ اخصّ را گرچه همه نسخه‌های خطّی و چاپی به همین صورت آورده‌اند، لکن اخسّ صحیح‌تر می‌نماید. عیب قافیه دارد ولی مولانا را با قافیه‌اندیشی چه کار؟

۵. این ابیات در ویرایش فروزانفر از دیوان شمس یافت نمی‌شوند اما در چاپ کلکته آمده‌اند و شهرتی دارند.

 

آن نفسی که باخودی... آن نفسی که بی‌خودی...

قسمت  اول                                                                                              عبدالکریم سروش

آن نفسی که باخودی یار چو خار آیدت        وان نفسی که بیخودی یار چه کار آیدت

آن نفسی که باخودی خود تو شکار پشه‌ای     وان نفسی که بیخودی پیل شکار آیدت

آن نفسی که باخودی بسته ابر غصه‌ای         وان نفسی که بیخودی مه به کنار آیدت

آن نفسی که باخودی یار کناره می‌کند          وان نفسی که بیخودی باده یار آیدت

آن نفسی که باخودی همچو خزان فسرده‌ای   وان نفسی که بیخودی دی چو بهار آیدت

جمله بی‌قراریت از طلب قرار تست            طالب بی‌قرار شو تا که قرار آیدت

جمله ناگوارشت از طلب گوارش است         ترک گوارش ار کنی زهر گوار آیدت

جمله بی‌مرادیت از طلب مراد تست            ور نه همه مرادها همچو نثار آیدت

عاشق جور یار شو عاشق مهر یار نی        تا که نگار نازگر عاشق زار آیدت

خسرو شرق شمس دین از تبریز چون رسد           از مه و از ستاره‌ها والله عار آیدت 

غزل یاد شده از غرر غزل‌های دیوان شمس است و کمتر غزلی است که از حیث اشتمال بر رموز حکمت و کنوز بصیرت به پای آن برسد. گویی جلال‌الدین بلخی عصاره و خلاصۀ تجربه‌های عرفانی و متعالی خویش را در آن به ودیعت نهاده است و از کشف‌های باطنی و معنوی خویش پرده برداشته  و ثمرات سلوک عارفانه و عاشقانه‌اش را یک‌جا باز نموده است. 

 عادتاً چنین گمان می‌رود که مولانا در مثنوی یک معلّم است و در دیوان کبیر یک عاشق. آنجا ادب درس دادن را رعایت می‌کند و این‌جا «بی‌ادبی» دل دادن را. که «ادب عشق جمله بی‌ادبی است». این سخن، حقّ است و هر کس توفیق مطالعه این اسفار معنوی و الهامی را یافته باشد نیک می‌داند که در آن دو کتاب با دو مولانا روبروست: یکی مولانای عالم و دیگری مولانای عاشق. بی‌سبب نیست که مثنوی را «حسامی‌نامه» خوانده‌اند و دیوان کبیر را دیوان شمس یا «شمس‌نامه». در کلاس‌های شبانه مثنوی، حسام‌الدین چون دانش‌آموزی می‌نشست و قلم به دست می‌گرفت و چشم به دهان آموزگار محبوب خود می‌دوخت تا چیزی ازو بشنود و بر ورق بیاورد. مولانا هم در خطاب به او می‌گفت:

ای ضیاءالحق حسام الدین بگیر         یک دو کاغذ برفزا در وصف پیر

گشت از جذب چو تو علاّمه‌یی          در جهان، گردان حسامی نامه‌یی

و باز به تعبیر خود مولانا، وی در مثنوی سلطانی شگرف بود که به جمع صورت و معنی می‌اندیشید و در عین مستی مراعات ادب می‌کرد، و معلّم‌وار درس اخلاق و شریعت می‌داد:

جمع صورت با چنان معنای ژرف         نیست ممکن جز ز سلطان شگرف

در چنین مستی مراعات ادب         خود نباشد، ور بود باشد عجب

 و اگر گاهی در جرّ جرّار کلام، یاد شمس، هوش از سر و صبر از دل او می‌برد و سخن را به تب و تاب و جان را به التهاب می‌افکند، بی‌درنگ دامن سخن را در می‌چید و قفل بر لب می‌نهادو لفظ و حرف و صوت را فرو می‌خورد و به خود نهیب می‌زد که: 

بند کن چون سیل سیلانی کند         ورنه رسوایی و ویرانی کند

فتنه و آشوب و خونریزی مجو         بیش ازین از شمس تبریزی مگو 

امّا همین مولانا در دیوان کبیر دیوانه‌یی کبیر است که درد عاشقانه، پروای درس عالمانه را ازو گرفته است و رسیدن به بام حقیقت، نردبان طریقت را نزد او خوار کرده است، و طلاوار از علم و عمل کیمیاگری بی‌نیاز شده است و مجنون‌وار اسراری را فاش می‌کند که حلاّج هم او را سزاوار آویختن بر دار می‌داند: 

حلاّج اشارت گو از خلق به دار آمد     وز تندی اسرارم حلاّج زند دارم 

مولانا که به گواهی آثارش، با داستان‌های جانوران انس بسیار داشت، قصّه شیر و آهو را از آن میان نیک آموخته بود. شیری که دهشت و هیبت حضورش آهو را چنان بیهوش و مدهوش می‌کند که از او جز نقشی باقی نمی‌ماند، هستی خود را از یاد می‌برد و در هستی شیر گم می‌شود. گویی که از شیر چنان پر می‌شود که از خود تهی می‌شود و شیر بر جای او و در قالب او می‌نشیند. از آن پس آهوی «بی‌خود»، از شیر، «باخود» می‌شود و شیری می‌کند: 

پیش شیری آهویی بیهوش شد        هستی‌‌اش در هست او روپوش شد

چون زبانه شمع پیش آفتاب         نیست باشد، هست باشد، در حساب 

و به حقیقت، آن شیر کسی جز شمس تبریزی و آن آهو کسی جز جلال‌الدین بلخی نبود. و قصّه آهو و شیر، مواجهه خود او با شمس بود که وی را بی‌خود و بی‌هوش کرد و درین بی‌هوشی و بی‌خودی بود که دیوانگی ‌کرد و غزل سرود و قصّه جنون و عاشقی خود را باز گفت. او شیر دیگر و شمس دیگر شده بود بل هزار شمس تبریز از بُن هر موی او آونگان بود. (مناقب‌العارفین افلاکی).   

دیوان کبیر محصول آن لحظات ناب و نادر بی‌خودی است و اگرچه راه و رسم معلّمی در آن مشهود نیست، راز و رمز عاشقی در آن مستور است. 

شیری که آهوی جان مولانا دید، جان ‌ستان نبود بل جان‌بخش بود و همین جان تازه بود که در لفظ کهن، معناهای تازه ریخت و عالمی تازه ساخت: 

این شنیدی مو بمویت گوش باد         آب حیوان است خوردی، نوش باد

آب حیوان خوان، مخوان این را سخن     جان نو بین در تن لفظ کهن

می‌خواهم از این مقدّمه راهی به شرح غزل آغازین بگشایم که سراسر شرح بی‌خودی است، امّا دریغم می‌آید این دو بیت را از دیوان شمس نیاورم که وصف جانانۀ جان دلیری است که شیری جان‌بخش را دید و ازو جانی نو ستاند:

شیر آهو می‌دراند، شیر ما بس نادر است     نقش آهو را بگیرد، دردمد، آهو کند

چنگ را در عشق او از بهر آن آموختم     کس نداند حالت من، نالۀ من او کند

***

با سر سخن خود شویم. از اقبال لاهوری «اسرار خودی و رموز بی‌خودی» را وام می‌کنم و می‌گویم آن غزل سراسر اسرار و رموز خودی و بی‌خودی است. چه می‌خواهد مولانا وقتی می‌گوید در «بی‌خودی» استغنا هست، صلابت هست، شادکامی و بهارصفتی و همنشینی با معشوق هست، و در مقابل، در «باخودی»، غصّه و ضعف و ذلّت و خزان و فسردگی و بریدگی از معشوق؟ پارادوکس‌های دیگر چطور؟: قراریابی در قرار گریزی‌ و بی‌مرادی در مرادجویی  و ناگواری در گوارش طلبی و نامهربانی یار در اثر طمع در مهربانی او؟ در بادی نظر«بی‌خودی» را «بی‌خیالی و بی‌باکی» معنا کردن  پاره‌یی از پرسش‌هاراگویی پاسخ می دهد ولی بی‌خیالی کاهلانه و جاهلانه چه فضیلتی  دارد؟(۱) شاید بی‌پروایی حکیمانه مقبول‌تر باشد: کسی که پروای شادی دارد، از ناشاد شدن خائف است و زوال شادی غمگینش می‌کند و آن که بهار را می‌خواهد، از خزان گریزان است و آن که تحسین مریدان را ارج می‌نهد، از تقبیح‌شان می‌رنجد و ... و آن که در بند این خواستن‌ها و نخواستن‌هاست، ضعف و ذلت هم درو راه می‌یابد و حریّت و صلابت را در می‌بازد و به اسارت التماس تن می‌دهد و از خوف غم در غم می‌افتد و از دامی به دامی می‌گریزد: 

جان همه روز از لگدکوب خیال         وز زیان و سود از خوف زوال

نه صفا می‌ماندش نه لطف و فرّ        نه به سوی آسمان راه سفر

جمله‌شان از خوف غم در عین غم         از پی هستی فتاده در عدم 

این مایه از استغنا و بی‌پروایی و سبکبالی و برهنگی گرچه بسی شیرین و راحت‌بخش است امّا دو پرسش را پیش می‌آورد: اول آن که چگونه ممکن است سود و زیان و غم و شادی و مرگ و حیات و مراد و بی‌مرادی نزد آدمی یکسان شوند و هیچکدام بر دیگری برتر ننشینند؟ پس انگیزه طلب و حرکت چه می‌شود؟ آیا همین راحت که در استغنا هست خود لذّ‌ت بخش نیست و آیا ازین لذّت می‌توان گذشت؟ و دوم آن که چنان خصلت اخلاقی و وجودی ارجمندی را چرا باید «بی‌خودی» نام نهاد؟ و آیا بی‌خودی عین آن رندی و بی‌پروایی‌ست یا مادر آن و اگر مادر آن است مقوماتش چیست؟ 

از این‌ها گذشته، مولانا در آن غزل گرچه به ظاهر به همه مطلوبات پشت‌پا می‌زند و بی‌اعتنایی می‌کند، امّا اصل طلب کردن را ارج می‌نهد یعنی طلب کردن و طلب نکردن را برابر نمی‌آورد بلکه از ما می‌خواهد تا طالب بی‌قرار و عاشق جور یار شویم و این عین طلب کردن و پروا داشتن است و با مطلق نخواستن سازگار نیست.

سعدی، هم‌روزگار مولانا، در گلستان قصّه درویشی را می‌آورد که ازو پرسیدند «دلت چه خواهد؟ گفت آن که دلم هیچ نخواهد». ولی پیداست که سخن مولانا این نیست. سخن او شاید به سخن عطّار نزدیک‌تر است که گفت: 

بر کلاه فقر می‌باشد سه ترک     ترک دنیا، ترک عقبا، ترک ترک. 

درویشی سه پایه دارد: بی‌اعتنایی به دنیا، بی‌اعتنایی به عقبا و بی‌اعتنایی به بی‌اعتنایی. یعنی با خواهش‌ها مبارزه نکردن بلکه برتر از خواهش‌ها نشستن و نحوۀ دیگری از وجود پیدا کردن. و مگر «نبودن درویش» معنایش همین نیست؟ مولانا می‌آورد که: 

گفت قائل در جهان درویش نیست     ور بود درویش، آن درویش نیست

که مفاد سخن شیخ ابوالحسن خرقانی است که گفت: صوفی آن بود که نبود. یعنی درویش آن است که نه در دنیاست و نه در عقبا و نه به فکر ترک دنیا و عقبا. نوعی آزادی عاشقانه که حافظ را هم دست داده بود: بنده عشقم و از هر دو جهان آزادم. با این همه و به فرض آن که «بی‌خودی» را هم‌عنان با ترک ترک بگیریم باز هم نمی‌توانیم از اصل طلب در گذریم. مولانا خود فرمود: 

اگر تو یار نداری چرا طلب نکنی         وگر به یار رسیدی چرا طرب نکنی؟

به کاهلی بنشینی که این عجب کاری‌ست     عجب توی که هوای چنان عجب نکنی.

همچنین بی‌خودی را با بی‌خویشتنی (alienation) هم نباید یکی گرفت. این بی‌خویشتنی (بیگانه را به جای خود گرفتن)، باخودی ست به‌علاوه خودناشناسی و «بی‌خودی» با آن البته فرسنگ‌ها فاصله دارد. مولانا دربارۀ این خودناشناسی است که می‌گوید: 

در زمین دیگران خانه مکن         کار «خود» کن کار «بیگانه» مکن

ای تو در پیکار خود را باخته         دیگران را تو ز خود نشناخته

تو بهر صورت که آیی بایستی         `که منم این، والله این تو نیستی

یک زمان خالی بمانی تو ز خلق         در غم و اندیشه مانی تا به حلق

تو نه این باشی که تو آن اوحدی         که خوش و زیبا و سرمست خودی

مرغ خویشی صید خویشی دام خویش    صدر خویشی فرش خویشی بام خویش

«خودفراموشی» را هم نباید معادل «بی‌خودی» پنداشت. «خودفراموشی» عارضه نکوهیده‌یی است که در تعلیم قرآن، حاصل خدافراموشی است: ولا تکو نواکالذّین نسوالله فأنساهم انفسهم … (چون کسانی نباشید که خدا را فراموش کردند و خدا هم آنان را به خود فراموشی مبتلا کرد).(۲)

 همچنین است مفهوم «خسران» که ضدّ فربهی و به معنای کم‌وزنی و از خود کم آوردن است و با «بی‌خودی» ممدوح فاصله بسیار دارد. آموزش‌های قرآنی حکایت از آن دارد که آدمی (که فطرتاً پاکیزه و اهورایی‌ست) با گناه کردن، از خود می‌تراشد و لاغر می‌شود و در میزان عدل و حقّ، وزنش کاهش می‌یابد. مگر آن که با ایمان و کردار نیکو، خود را گران و آن خسارت را جبران کند: (انّ‌ الانسان لفی خسر. الاّ‌الذّین آمنوا و عملواالصاّلحات...) 

حال ببینیم آیا خودبینی قرابتی با «باخودی» و خود را ندیدن نسبتی با «بی‌خودی» دارند؟ حافظ گفت: 

تا فضل و عقل بینی بی‌معرفت نشینی    یک نکته‌ات بگویم خود را مبین و رستی 

و مولانا از قصّه نحوی و کشتیبان به بلیغ‌ترین وجهی آن نکته را استخراج کرد:

ما حدیث نحو از آن در دوختیم         تا شما را نحو محو آموختیم

محو می‌باید نه نحو اینجا، بدان        گر تو محوی بی‌خطر در آب ران 

گویی نحو محو، همان درس «بی‌خودی» و ترک نخوت و ناموس و تمرین مرگ است.البته  خود را ندیدن، یک مدلول اخلاقی دارد که افتادگی و فروتنی و خاکساری است و یک مدلول عارفانه که خود را حجاب خود دیدن و از میان برخاستن است. 

 کبر و عجب را که گاهی بغلط «منیّت» هم گفته‌اند شاید قرابتش رابا «باخودی» روشن‌تر کند. گویی شخص «باخود» فقط «با من» است و کارش «هیچ کس» دیدن دیگران و همه کس دیدن خویش است و چنین «من» آماس‌کرده‌یی خود عین بیماری است و سپس منبع بیماری. مولانا در مثنوی می‌آورد که عاشقی به در خانۀ معشوق رفت و در جواب معشوق که پرسید کیست، گفت “ من”، و با همین «من» گفتن سزاوار فراق شد، تا آنجا که «من»های او همه سوخت و دوباره بازگشت:

پخته گشت آن سوخته پس بازگشت    باز گرد خانه انباز گشت

حلقه بر در زد به صد ترس و ادب         تا به نجهد بی‌ادب لفظی ز لب

بانگ زد یارش که بر در کیست آن     گفت بر در هم توی ای دل‌ستان

گفت اکنون چون منی ای من درآ        نیست گنجایی دو من را در سرا 

از نظر مولانا کسی که «من» و «خود» دارد، به حقیقت یک من ندارد بلکه هر لحظه منی و خودی دارد، به قول او «هزاران من و ما» دارد و در غوغای این «من»هاست که خود را گم می‌کند:

زین دو هزاران من و ما ای عجبا من چه منم؟   

گوش بنه عربده را دست منه بر دهنم

توجه به «دو هزاران من و ما» شاید بتواند پرتوی بر تاریک‌خانۀ بی‌خودی و باخودی بیافکند و مقراض آن تناقض‌ها را کند کند.

دست‌کم «بی‌خود» شدن یک معنای روشنش از نظر مولانا رستن از «چند خودی» و رسیدن به «تک خودی» است. و این گرچه دوای نخوت و ناموس و نحو محو را در خود دارد، امّا همان نیست. حرکتی است وجودی نه اخلاقی، و جهشی است عمودی نه افقی، و رستگاریی است از شرک نه از چرک.

نفس‌کُشی یا جهاد با نفس شاید به معنای «بی‌خودی» نزدیک بنماید، امّا البته با آن یکی نیست و بیش از آن که نفس‌زدایی باشد، نفس‌آرایی است. و این خودشویی  و خود آرایی اگرچه اخلاقاً نیکوست، امّا این کجا و «بی‌خودی» کجا که عین فارغ بودن از زشتی و زیبایی است. بلی مولانا درک وحدت خدا را مشروط به قهر نفس می‌داند و بر آن است که خرد آلوده به خواهش‌های تن، از درک آن معنای متعالی عاجز است و به همین سبب امر به نفس‌کُشی در راه درک وحدت را منافی با رحمت الهی نمی‌بیند. 

آن یکیّی نه که عقلش فهم کرد         فهم آن موقوف شد بر «مرگ مرد»

ور به عقل ادراک این ممکن بُدی         قهر نفس از بهر چه واجب شدی؟

با چنان رحمت که دارد شاهِ هُش        بی‌ضرورت کی بگوید نفس ‌کُش؟

ولی اینها همه در حوزه علم و اخلاق است که با عوارض نیکو و زشت «خود» کار دارد و هنوز کارد را به استخوان نرسانده است تا «خود» را از میان بردارد.

ادامه دارد

ضمیر ناخود آگاه

گرفته شده از میناگر عشق اثر عبدالکریم زمانی

در نیمه اول  قرن بیستم یکی از خلاق ترین دستاورد های روانکاوی یعنی نظریه ضمیر نا خود آگاه به جهان عرضه شد.  تا زمان فروید، روان شناسان و فیلسوفان پدیده های فکری را ارادی و بر آمده  از ضمیر خود آگاه می انگاشتنند. و اصلا به این مطلب که ضمیر انسان شامل دو بخش خو آگاه و ناخود آگاه  است ، باور نداشتند. بدین سان می پنداشتند که هر فعل و پدیده ای که از انسان به ظهور می رسد ،  بر آمده از ضمیر خود آگاه است.

مولانا بر این باور است که در نهانخانه روح و در پشت پرده های هزار توی روان انسان ، امیال و احساسات و قوایی مرموز نهفته است که انسان هر چند از آن غافل است ، اما آن قوا و احساسات نهفته درونی ، اعمال و افعال او را شکل می دهد. بدین صورت که فکر و احساس و اراده آشکار آدمی ، مسخر فرمان فکر و احساس و اراده باطنی و ناشناخته اوست. و هموست که آدمی را به خیر و شر وادار می سازد، بی آنکه ادمی از این جبر تکوینی و به قول اسپینوزا ( فیلسوف برجسته قرن هفدهم اروپا ) جبر روانی آگاهی داشته باشد. البته مولانا این جبر را مقهور عشق می داند و می گوید کسی که به مرتبه عاشقی رسد بر این جبر روانی چیره می آید.

هست پنهان حاکمی بر هر خرد                   هر که را خواهد به فن ، از سر برد

افتاب مشرق و تنویر او                            چون اسیران ،  بسته در زنجیر او

چرخ را چرخ اندر آرد در زمن                   چون بخواند در دماغش نیم  فن

عقل کو عقل دگر را سخره کرد                    مهره زو دارد وی است استاد نرد

                                                                           ( دفتر ششم  3935- 3938 )

در ابیات زیر نیز ضمیر ناخود آگاه به عوانان و ماموران مخفی تشبیه شده که آدمی را همچون اسیر می رانند، بی آنکه دیده شوند.

هر موکل را موکل ، مختفی است                        ورنه او در بند سگ طبعی ز چیست ؟

خشم شاه عشق، بر جانش نشست                        بر عوانی و سیه روییش بست 

می زند او را که هین !  او را بزن                      ز آن عوانان نهان ، افغان  من

هر که بینی در زیانی میرود                             گرچه تنها با عوانی می  رود

گر از او واقف بودی ، افغان زدی                      پیش آن سلطان سلطانان  شدی

                                                                           ( دفتر سوم 3821- 3825 )

تو یکی تو نیستی ای خوش رفیق                       بلکه گردونی و دریایی عمیق

آن تو زفتت که آن نهصد توست                         قلزم است و غرقه گاه  صد توست

                                                                           ( دفتر سوم 1302-1303 ) 

مچنانک از پرده دل ، بی کلال                        دم به دم در می رسد خیل و خیال

گرنه تصویرات از یک مغرسند                        در پی هم ، سوی دل چون می رسند؟

جوق جوق ، اسپاه تصویرات ما                        سوی چشمه دل ، شتابان از ظما

جره ها پر می کنند و می روند                         دایما پیدا و پنهان می شوند

فکرها را اختران چرخ ، دان                          دایر اندر چرچ دیگر ، آسمان

                                                                           ( دفتر ششم  2780- 2778 )

او تو است اما نه این تو ، آن تو است                که در آخر واقف بیرون شو است

توی آخر ، سوی توی اولت                            آمده است از بهر تنبیه و صلت

توی تو ، در دیگر آمد دفین                            من غلام مرد خود بینی چنین

                                                                           ( دفتر ششم 3774- 3776 )